Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn - Kiệt tác kiến trúc gạch đỏ cổ kính giữa lòng đô thị
NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Dưới tán cây xanh rợp bóng nơi giao lộ Đồng Khởi và Lê Duẩn sầm uất, Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn nổi bật với sắc đỏ trầm mặc của những bức tường gạch để trần chưa từng phủ vữa từ năm 1880 đến nay. Công trình do kiến trúc sư Jules Bourard thiết kế không chỉ là chốn sinh hoạt tín ngưỡng trọng tâm của giáo phận mà còn là điểm nhấn quy hoạch đô thị kinh điển, gắn liền với ký ức văn hóa phương Nam.
Lịch sử khởi dựng hơn một thế kỷ của Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn
Quá trình hình thành Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn gắn liền với bước ngoặt quy hoạch đô thị Sài Gòn nửa sau thế kỷ XIX. Từ những ngôi thánh đường tạm bợ buổi đầu bên bờ kênh cũ cho đến công trình đại thánh đường bề thế trên gò đất cao trung tâm Quận 1, lịch sử của di tích phản ánh rõ nét sự du nhập kỹ thuật xây dựng châu Âu vào không gian kiến trúc phương Nam.
Tiền thân nhà thờ gỗ và cuộc thi thiết kế 1876
Trước khi Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn hiện diện tại Công trường Công xã Paris, kiến trúc tôn giáo tại trung tâm đô thị này từng trải qua hai công trình tiền thân gắn liền với địa tầng lịch sử phủ Gia Định. Ban đầu là ngôi nhà thờ nhỏ trên đường số 5 (nay là đường Ngô Đức Kế), sau đó vào năm 1863, Giám mục Dominique Lefèbvre cho dựng nhà thờ gỗ lợp ngói bên bờ kinh Lớn (nay là đại lộ Nguyễn Huệ). Theo khảo cứu của học giả Vương Hồng Sển cùng tư liệu địa chí của danh sĩ Trịnh Hoài Đức và nhà bác học Trương Vĩnh Ký, ngôi nhà thờ gỗ nhanh chóng bị mối mọt hư hại dưới khí hậu nhiệt đới ẩm, đặt ra nhu cầu xây dựng một đại thánh đường kiên cố bằng gạch đá.
Tháng 8 năm 1876, cuộc thi tuyển chọn đồ án thiết kế nhà thờ mới mang tầm vóc biểu tượng được chính thức phát động. Vượt qua mười bảy bản vẽ dự thi, đồ án kết hợp hài hòa giữa kiến trúc Roman và Gothic của kiến trúc sư Jules Bourard đã xuất sắc giành giải nhất. Vị trí được lựa chọn đặt nền móng công trình là gò đất cao ráo nằm ở điểm giao cắt giữa trục đại lộ Norodom (nay là đường Lê Duẩn) và đường Catinat (nay là đường Đồng Khởi), vốn là vùng đất nội thành xưa của thành Gia Định được kiến tạo từ thời vua Gia Long.
Quá trình thi công từ năm 1877 đến lễ khánh thành 1880
Ngày 7 tháng 10 năm 1877, Giám mục Isidore Colombert chủ trì nghi thức đặt viên đá đầu tiên khởi công Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn dưới sự giám sát trực tiếp của kiến trúc sư Jules Bourard. Để đảm bảo chuẩn mực kỹ thuật châu Âu, toàn bộ vật liệu từ gạch xây tường, ngói lợp mái, khung thép chịu lực đến kính màu và gạch lát nền đều được chế tác tại Pháp rồi vận chuyển bằng tàu biển sang cảng Sài Gòn.
Sau hai năm rưỡi thi công liên tục với sự tham gia của hàng trăm thợ xây lành nghề, công trình thánh đường đã hoàn tất phần kiến trúc chính và tổ chức lễ cung hiến, khánh thành trọng thể vào ngày 11 tháng 4 năm 1880. Ngay trên bậc thềm tiến vào sảnh chính, tấm bảng đá cẩm thạch khắc dòng chữ Latinh ghi nhận niên đại khởi công năm 1877 và hoàn thành năm 1880 vẫn được lưu giữ nguyên vẹn cho đến ngày nay.
Hành trình sắc phong danh hiệu Vương cung thánh đường Chính tòa
Bước ngoặt tạo nên tên gọi quen thuộc Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn trong tâm thức người dân thành phố diễn ra vào năm 1959, khi Đức Giám mục Giuse Phạm Văn Thiên đặt tạc bức tượng Đức Mẹ Hòa Bình bằng đá cẩm thạch trắng nguyên khối tại vùng Carrara (Ý) rồi rước về dựng trên bệ đá cao ngay chính giữa khoảng sân rộng phía trước mặt tiền thánh đường. Kể từ sự kiện làm phép tượng đài ngày 16 tháng 2 năm 1959, danh xưng Nhà thờ Đức Bà bắt đầu đi vào lời ăn tiếng nói hàng ngày của người dân Sài Gòn.
Tháng 11 năm 1959, Tòa thánh Vatican đã ban hành sắc chỉ tôn phong ngôi thánh đường lên hàng Tiểu Vương cung thánh đường. Đến ngày 24 tháng 11 năm 1960, cùng với việc thành lập Tổng giáo phận Sài Gòn, nhà thờ chính thức trở thành nhà thờ Chính tòa của tổng giáo phận. Kể từ năm 1962, công trình mang danh hiệu đầy đủ là Vương cung thánh đường Chính tòa Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội, khẳng định vị thế lịch sử và kiến trúc hàng đầu tại Việt Nam.
| Hạng mục kiến trúc và lịch sử | Thông số kỹ thuật và niên đại | Vật liệu và đơn vị chế tác | Giá trị nghệ thuật và di sản tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Khởi công và khánh thành | Đặt đá ngày 07/10/1877, khánh thành ngày 11/04/1880 | Đồ án của kiến trúc sư Jules Bourard, giám sát trực tiếp | Tác phẩm tiêu biểu của sự giao thoa kiến trúc Roman và Gothic tại Đông Dương |
| Kết cấu tường bao và mặt đứng | Chiều dài 93 mét, rộng 35 mét, vòm mái cao 21 mét | Gạch đỏ Marseille để trần kết hợp đá xanh Biên Hòa | Khả năng kháng rêu mốc tự nhiên và cách nhiệt vượt trội suốt hơn 145 năm |
| Hệ thống hai tháp chuông | Xây dựng bổ sung năm 1895, tổng chiều cao 57,6 mét | Thiết kế chóp nhọn của kiến trúc sư Fernand Gardes | Từng là công trình cao nhất Sài Gòn cuối thế kỷ XIX, định hình đường chân trời đô thị |
| Bộ chuông đồng và đồng hồ cổ | Sáu quả chuông đồng nặng gần 29 tấn, đồng hồ năm 1887 | Hãng đúc Bollée (Le Mans, Pháp) và đồng hồ cơ khí Thụy Sĩ | Một trong những bộ chuông đồng hòa âm lớn và tinh xảo bậc nhất khu vực châu Á |
| Cửa sổ và tượng đài ngoại cảnh | Năm 1959 dựng tượng đài và nhận tước hiệu Vương cung thánh đường Chính tòa | Kính màu Lorin (Chartres, Pháp) và tượng Đức Mẹ Hòa Bình bằng cẩm thạch Ý | Biểu tượng văn hóa tâm linh và khát vọng hòa bình giữa trung tâm thành phố |
Nghệ thuật kiến trúc Roman và Gothic tại Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn
Sức cuốn hút vượt thời gian của Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn đến từ sự dung hợp tinh tế giữa vẻ bề thế, vững chãi của phong cách Roman cải biên ở ngoại thất với những đường vòm cuốn vút cao thanh thoát mang hơi thở Gothic cổ điển bên trong nội điện.
Dấu ấn gạch đỏ Marseille để trần không tô trát
Đặc trưng kiến trúc nổi bật nhất khi chiêm ngưỡng ngoại thất Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn là toàn bộ hệ tường bao quanh công trình được xây hoàn toàn bằng gạch đỏ Marseille nhập khẩu từ miền Nam nước Pháp, để trần tự nhiên mà không hề tô trát vữa xi măng hay quét sơn phủ. Nhờ chất đất sét đặc chủng và kỹ thuật nung nhiệt độ cao của các lò gạch Pháp thế kỷ XIX, từng viên gạch trải qua hơn một thế kỷ rưỡi phơi mình dưới nắng mưa nhiệt đới vẫn giữ được sắc đỏ hồng ấm áp và hạn chế tối đa sự bám rêu mốc.
Bên cạnh nguồn vật liệu nhập khẩu từ Pháp, kiến trúc sư Jules Bourard cũng kết hợp chất liệu đá xanh Biên Hòa — vùng đất nổi danh với truyền thống chế tác đá và gốm cổ tại làng gốm Tân Vạn Biên Hòa Đồng Nai — để ốp chân đế tường bao, các trụ bổ tường và viền khung cửa vòm. Sự tương phản hài hòa giữa sắc đỏ cam của gạch đỏ Marseille và màu xám xanh trầm tĩnh của đá Biên Hòa tạo nên chiều sâu thị giác vừa cổ kính vừa gắn kết với thổ nhưỡng phương Nam.

Mặt bằng thánh thất và không gian vòm mái nội điện
Xét về cấu trúc mặt bằng tổng thể, Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn được thiết kế theo hình mẫu thánh thất Basilica truyền thống với chiều dài tổng cộng 93 mét, chiều rộng nơi cánh ngang đạt 35 mét và chiều cao từ mặt nền lên tới đỉnh vòm mái chính đạt 21 mét. Toàn bộ phần móng của tòa thánh đường được kiến trúc sư Jules Bourard tính toán gia cố đặc biệt để chịu được tải trọng gấp mười lần khối lượng thực tế của toàn bộ kiến trúc bên trên mà không cần sử dụng hệ thống hàng rào hay tường bao ngăn cách xung quanh khuôn viên.
Bước qua ba cổng vòm lớn nơi mặt tiền để tiến vào nội điện, bố cục kiến trúc Roman và Gothic hiện lên qua một lòng chính rộng rãi ở trung tâm, hai hành lang phụ hai bên và hai dãy nhà nguyện nhỏ tĩnh lặng. Hai hàng cột trụ đồ sộ vươn thẳng lên đỡ hệ thống sáu khoang vòm múi có gân mang phong cách Gothic cổ điển. Thiết kế vòm gãy vươn cao vừa giúp phân tán lực nén xuống hệ cột chịu lực, vừa tạo hiệu ứng âm học vang vọng tự nhiên và dẫn không khí nóng thoát lên mái, giữ cho không gian bên dưới luôn thoáng mát.
Hệ thống cửa sổ kính màu Lorin và bàn thờ cẩm thạch
Không gian ánh sáng bên trong Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn được kiến tạo kỳ công thông qua hệ thống năm mươi sáu ô cửa sổ lắp kính màu Lorin, được đặt chế tác riêng tại xưởng kính nghệ thuật danh tiếng của hãng Lorin ở tỉnh Chartres (Pháp). Các ô cửa kính màu này kết hợp giữa những họa tiết hoa văn hình học phương Đông, biểu tượng hoa bách hợp, hoa hồng cùng các bức tranh tròn và vòm mắt bò khắc họa chân dung các vị thánh tông đồ và những điển tích trong Kinh Thánh. Khi ánh nắng phương Nam chiếu xuyên qua lớp kính màu Lorin, những dải sáng đa sắc khúc xạ nhẹ nhàng lên nền gạch bông cổ điển, tạo nên bầu không khí linh thiêng.
Tại khu vực cung thánh ở cuối lòng chính cùng hệ thống các nhà nguyện phụ chạy dọc hai bên hành lang, hơn hai mươi bàn thờ nhỏ được chế tác tinh xảo từ đá cẩm thạch nguyên khối gắn liền với các bức phù điêu chạm khắc sống động. Đặc biệt, bàn thờ chính tại khu vực cung thánh được tạc bằng đá cẩm thạch nguyên khối với sáu thiên thần khắc nổi nâng đỡ mặt bàn, thể hiện trình độ điêu khắc đá bậc thầy của nghệ thuật châu Âu thế kỷ XIX.
Hệ thống hai tháp chuông và cổ vật ở Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn
Bên cạnh khối thánh thất chính bằng gạch đỏ, hệ thống hai tháp chuông vươn cao kiêu hãnh cùng những cổ vật cơ khí và điêu khắc quý hiếm chính là linh hồn làm nên giá trị độc bản của Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn.
Sáu quả chuông đồng Bollée nặng gần ba mươi tấn
Trong bản thiết kế ban đầu hoàn thành năm 1880 của kiến trúc sư Jules Bourard, hai tháp chuông ở mặt tiền Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn mới chỉ dừng lại ở phần thân tháp vuông cao 36,6 mét với đỉnh bằng chưa có mái chóp. Đến năm 1895, kiến trúc sư Fernand Gardes đã thiết kế bổ sung hai phần mái chóp nhọn hình bát giác cao thêm 21 mét đặt lên trên hai thân tháp, nâng tổng chiều cao từ mặt đất lên tới đỉnh thánh giá trên chóp hai tháp chuông đạt mức 57,6 mét, biến công trình thành điểm cao nhất trên đường chân trời đô thị Sài Gòn suốt nhiều thập niên.
Bên trong lòng hai tháp chuông là bộ sáu quả chuông đồng mang âm giai Đồ, Rê, Mi, Sol, La, Đố do hãng Bollée tại thành phố Le Mans (Pháp) đúc năm 1879 với tổng trọng lượng 28.850 kilôgam. Quả chuông Đố lớn nhất nặng tới 8.785 kilôgam, đường kính miệng 2,25 mét, thuộc hàng những quả chuông đồng lắc lớn nhất thế giới. Trên thân mỗi quả chuông đều chạm nổi hoa văn tinh mỹ sánh ngang các tuyệt tác đúc đồng truyền thống tại làng đúc lư đồng An Hội Gò Vấp, khi đồng loạt ngân vang có thể lan tỏa âm thanh trầm hùng đi xa hàng chục kilômét.
Đồng hồ cơ khí cổ và tượng Đức Mẹ Hòa Bình
Nằm ở khoảng giữa hai tháp chuông, ngay phía trên ô cửa sổ hoa hồng lớn nơi mặt tiền Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn là chiếc đồng hồ cơ khí khổng lồ được chế tạo tại vùng Jura (Thụy Sĩ) vào năm 1887. Mặt đồng hồ bên ngoài có đường kính hơn hai mét, trong khi bộ máy cơ khí bên trong nặng hơn một tấn được lắp ráp hoàn toàn thủ công trên bệ sắt kích thước lớn, hoạt động theo nguyên lý quả lắc và dây cáp lên dây cót định kỳ nhưng vẫn điểm chuông báo giờ với độ chính xác đáng kinh ngạc suốt hơn một thế kỷ qua.
Ở khoảng không gian mở phía trước mặt tiền thánh đường, bức tượng Đức Mẹ Hòa Bình do nhà điêu khắc người Ý G. Ciocchetti tạc từ đá cẩm thạch trắng Carrara năm 1959 đứng uy nghiêm trên bệ đá cao 4,6 mét. Tượng cao 4,6 mét, nặng gần sáu tấn, khắc họa hình ảnh Đức Mẹ trong tư thế đứng thẳng, đôi mắt nhìn lên bầu trời và hai bàn tay nâng trái địa cầu có đính cây thánh giá trên đỉnh, gửi gắm thông điệp nhân văn về lòng nhân ái và ước nguyện hòa bình cho nhân loại.
Giá trị di sản văn hóa đô thị của Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn
Hơn cả một công trình kiến trúc tôn giáo thuần túy, Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn đóng vai trò là hạt nhân kiến tạo không gian quy hoạch đô thị trung tâm và là biểu tượng di sản sống động của thành phố mang tên Bác.
Tâm điểm quy hoạch không gian kiến trúc trung tâm Sài Gòn
Trong cấu trúc quy hoạch đô thị Sài Gòn theo mô hình đại lộ hướng tâm thời cận đại, quảng trường Công trường Công xã Paris nơi Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn tọa lạc được xem là điểm giao hội vàng của những trục không gian kiến trúc đẹp nhất thành phố. Ngay bên cạnh nhà thờ là tòa Bưu điện Trung tâm Sài Gòn với mái vòm sắt tiền chế và mặt tiền tân cổ điển màu vàng rực rỡ; nhìn thẳng theo trục đường Lê Duẩn rợp bóng cây cổ thụ về phía tây nam là khuôn viên lịch sử của Dinh Độc Lập; trong khi trục đường Đồng Khởi kéo dài từ phía sau nhà thờ dẫn thẳng qua Nhà hát Thành phố Hồ Chí Minh để vươn ra bờ sông Sài Gòn lộng gió.
Sự kết nối hài hòa giữa các công trình di sản trăm năm tuổi quanh quảng trường Công xã Paris đã tạo nên một quần thể kiến trúc – cảnh quan đô thị mở hiếm có tại Đông Nam Á. Không chỉ tạo nguồn cảm hứng giao thoa cho nhiều công trình kiến trúc tôn giáo tại vùng đất Nam Bộ như nhà thờ Phú Cường Bình Dương, khuôn viên rợp bóng cây xanh cùng đàn chim bồ câu thanh bình trước thánh đường từ lâu đã trở thành điểm hẹn văn hóa quen thuộc của cư dân thành phố, giới nghệ sĩ nhiếp ảnh và du khách bốn phương.
Công tác đại trùng tu bảo tồn thánh đường trăm năm
Trải qua gần một thế kỷ rưỡi tồn tại trước tác động của thời gian và khí hậu nhiệt đới, kể từ năm 2017, Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn đã bước vào dự án đại trùng tu tổng thể quy mô lớn nhất kể từ khi khánh thành năm 1880. Để tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc bảo tồn di sản kiến trúc nguyên gốc, từng viên ngói lợp mái, các tấm đá vôi ốp chóp tháp chuông, hệ khung thép chịu lực và các ô kính màu Lorin đều được các chuyên gia bảo tồn châu Âu phối hợp cùng đội ngũ kỹ sư, nghệ nhân Việt Nam khảo sát tỉ mỉ, phục chế bằng đúng chủng loại vật liệu nhập khẩu từ Pháp, Đức và Bỉ.
Trong tiến trình xây dựng hệ cơ sở dữ liệu văn hóa số quốc gia, chuyên trang TP. Hồ Chí Minh NSSC luôn chú trọng lưu trữ và truyền tải chuẩn xác những giá trị lịch sử, kiến trúc và di sản văn hiến của vùng đất Sài Gòn – Gia Định. Khi công tác đại trùng tu hoàn tất, diện mạo cổ kính của Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn với sắc gạch đỏ Marseille trầm mặc và tiếng chuông đồng ngân vang giữa lòng đô thị sẽ tiếp tục được gìn giữ trọn vẹn cho hàng trăm năm sau, mãi là niềm tự hào trong bức tranh di sản văn hóa đặc sắc của Thành phố Hồ Chí Minh.
NSSC TP. Hồ Chí Minh
hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm TP. Hồ Chí Minh.
Bài liên quan
TP. Hồ Chí Minh: tính giá thực đơn giao tận nơi từ lãi từng món
Tính giá thực đơn giao tận nơi tại TP. Hồ Chí Minh từ phần đóng góp từng món, chi phí bao bì và thời gian bếp để chọn món phù hợp, kiểm soát hiệu quả đơn hàng.
TP. Hồ Chí Minh: chốt phạm vi dự án dịch vụ để tránh sửa vô hạn
Chốt phạm vi dự án dịch vụ tại TP. Hồ Chí Minh để tránh sửa kéo dài. Làm rõ đầu ra, vòng sửa, phí phát sinh và nghiệm thu để bảo vệ thời gian, ngân sách.
Những xu hướng khởi nghiệp người trẻ nên theo dõi
Những xu hướng khởi nghiệp nổi bật người trẻ nên theo dõi: AI, kinh tế xanh, nông nghiệp số, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm. Đọc để chọn hướng đi.



