Làng sơn mài Tương Bình Hiệp - Đỉnh cao nghệ thuật sơn then và cẩn trứng Nam Bộ
NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Giữa không gian thanh bình rợp bóng cây xanh của xứ sở Thủ Dầu Một, làng sơn mài Tương Bình Hiệp từ lâu đã nức tiếng gần xa như một biểu tượng đỉnh cao của nghề thủ công truyền thống phương Nam. Trải qua hơn ba trăm năm bồi đắp và sáng tạo không ngừng, những người thợ tài hoa nơi đây đã đưa chất liệu nhựa cây rừng hoang sơ thăng hoa thành những tác phẩm mỹ thuật quý giá, mang đậm dấu ấn chiều sâu văn hóa Việt Nam và làm say đắm biết bao người yêu cái đẹp trên khắp năm châu.
Lịch sử hình thành và phát triển của làng sơn mài Tương Bình Hiệp
Khởi nguồn của làng nghề gắn liền mật thiết với hành trình mở đất phương Nam của các bậc tiền nhân từ những thế kỷ trước, tạo tiền đề cho sự giao lưu văn hóa và mỹ thuật rực rỡ.
Cội nguồn khai phá và sự hội tụ của nghệ nhân xưa
Theo các nguồn sử liệu và gia phả truyền đời, vào khoảng cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII, khi các đợt di dân từ miền Trung và miền Bắc theo tiếng gọi khai hoang xuôi về phương Nam lập nghiệp, nhiều thợ thủ công lành nghề đã chọn vùng đất đồi thoai thoải Tương Bình Hiệp để định cư. Vùng đất này sở hữu khí hậu khô ráo, nguồn nước giếng trong vắt và nằm liền kề với các cánh rừng nguyên sinh bạt ngàn gỗ quý, tạo nền tảng hoàn hảo để hình thành các xưởng chế tác thủ công. Trong dòng chảy lịch sử phủ Gia Định, sự quần tụ của các thợ giỏi đã đặt nền móng vững chắc cho nghề sơn son thếp vàng.
Buổi ban đầu, nghề sơn chủ yếu phục vụ nhu cầu tâm linh, tín ngưỡng của cư dân qua việc hoành phi, câu đối, bao lam, tượng Phật và các đồ tự khí trong đình chùa, miếu mạo. Dấu ấn tài hoa của các nghệ nhân Tương Bình Hiệp đến nay vẫn còn lưu giữ nguyên vẹn tại ngôi cổ tự chùa Hội Khánh Bình Dương và vươn tới các công trình tâm linh linh thiêng ở Sài Gòn xưa như chùa Giác Lâm Sài Gòn. Dưới thời triều đình phong kiến, đặc biệt là giai đoạn trị vì của vua Gia Long, các sản phẩm sơn thếp tinh xảo tại đây từng được tuyển chọn tiến kinh, khẳng định uy tín vượt trội của tay nghề thợ Nam Bộ.
Thời kỳ hoàng kim vươn tầm mỹ thuật quốc tế
Bước sang đầu thế kỷ XX, sự giao thoa với trường phái hội họa hiện đại từ Trường Mỹ thuật Biên Hòa và Trường Mỹ thuật Gia Định đã thổi một luồng sinh khí mới vào làng nghề. Không còn bó hẹp trong các đồ thờ tự truyền thống, các nghệ nhân đã táo bạo đưa sơn mài vào tranh hội họa, bình phong, bàn ghế, khay hộp mỹ nghệ cao cấp. Giai đoạn từ thập niên 1950 đến 1980 được xem là thời kỳ cực thịnh khi cả làng Tương Bình Hiệp rộn ràng tiếng mài vóc thâu đêm suốt sáng.
Hàng trăm cơ sở sản xuất và hợp tác xã sơn mài ra đời, thu hút hàng ngàn lao động lành nghề. Sản phẩm sơn mài Tương Bình Hiệp với chất lượng vượt trội đã xuất khẩu sang nhiều thị trường khó tính tại châu Âu, Nhật Bản và Bắc Mỹ. Tác phẩm của làng nghề không chỉ được các bảo tàng danh giá lưu giữ mà còn trở thành món quà ngoại giao trang trọng của đất nước. Tinh hoa nghệ thuật này cũng nhận được sự trân quý sâu sắc từ các học giả văn hóa lớn như Giáo sư Trần Văn Khê, người luôn dành sự tôn vinh đặc biệt cho giá trị biểu đạt tâm hồn phương Nam của mỹ thuật sơn mài bản địa.
Quy trình chế tác kỳ công tại làng sơn mài Tương Bình Hiệp
Điểm cốt lõi làm nên sự khác biệt trường tồn của sản phẩm nằm ở việc tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc chế tác thủ công bằng chất liệu tự nhiên thuần khiết.
Nghệ thuật xử lý vóc và nguồn sơn ta tự nhiên
Để tạo nên một sản phẩm hoàn hảo, công đoạn đầu tiên và quan trọng bậc nhất là chế tác vóc sơn mài, tức phần cốt gỗ bên trong. Nghệ nhân Tương Bình Hiệp thường lựa chọn các loại gỗ nhẹ, có thớ mịn màng và độ co ngót thấp như gỗ mít, gỗ dổi hoặc ván ép cao cấp không mối mọt. Mối quan hệ mật thiết với làng nghề lân cận như làng điêu khắc gỗ Phú Thọ Thủ Dầu Một Bình Dương đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc cung ứng những bộ cốt gỗ tinh xảo, vuông vắn và vững chắc.

Cốt gỗ sau khi định hình phải trải qua quy trình hom bó vô cùng nghiêm ngặt. Người thợ dùng sơn ta tự nhiên, loại nhựa khai thác từ thân cây sơn rừng ở vùng Phú Thọ pha trộn với đất mùn phù sa mịn hoặc bột đá, mùn cưa và vải màn để bọc kín cốt gỗ. Lớp vải màn nhúng sơn được miết chặt vào bề mặt gỗ nhằm khóa kín mọi kẽ hở, chống nứt nẻ và ngăn chặn hoàn toàn tác động của độ ẩm thời tiết. Quá trình hom bó phải lặp lại từ ba đến năm lớp, mỗi lớp phải chờ khô kiệt trong phòng ủ kín gió có độ ẩm thích hợp mới được thực hiện công đoạn tiếp theo.
Kỹ thuật mài nước công phu qua từng lớp phủ
Đặc trưng khu biệt của nghệ thuật sơn mài so với các loại hình hội họa khác chính là kỹ thuật mài nước độc nhất vô nhị. Người nghệ sĩ sơn mài không hoàn thiện tác phẩm bằng nét cọ phủ ngoài mà bằng cách vùi lấp các lớp chất liệu dưới lớp sơn then, rồi kiên nhẫn mài lộ dần từng đường nét ẩn sâu bên trong. Nước sạch chính là người bạn đồng hành thủy chung của người thợ suốt hàng trăm giờ lao động miệt mài.
Sau mỗi lớp sơn phủ, người thợ dùng giấy ráp mịn, đá mài hoặc than củi nhúng đẫm trong nước để mài nhẹ nhàng, đều tay theo chuyển động tròn. Động tác mài đòi hỏi sự nhạy cảm tuyệt đối ở đầu ngón tay và khả năng cảm nhận chiều sâu màu sắc; nếu mài chưa tới thì hình ảnh không hiện rõ, nhưng nếu lỡ tay mài quá mạnh sẽ làm cháy nét vẽ và hỏng toàn bộ công sức nhiều ngày. Tác phẩm phải trải qua hàng chục lần sơn rồi lại mài, mài rồi lại sơn, cho đến khi bề mặt đạt đến độ phẳng tuyệt đối, nhẵn bóng không một tì vết nhỏ.
| Công đoạn chế tác | Chất liệu sử dụng chính | Yêu cầu kỹ thuật cốt lõi |
|---|---|---|
| Tạo vóc và hom bó | Gỗ mít, vải màn, sơn ta, đất phù sa | Cốt vóc phẳng lì, chống mối mọt và biến dạng tuyệt đối |
| Khảm họa tiết mỹ thuật | Vỏ trứng vịt, ốc xà cừ, vàng lá, bạc quỳ | Đường nét cẩn khít khao, bắt sáng lộng lẫy đa góc độ |
| Phủ sơn then và vẽ màu | Nhựa sơn then, khoáng màu tự nhiên | Lớp sơn đều đặn, ủ trong buồng ẩm đạt chuẩn nhiệt độ |
| Mài nước thủ công | Nước sạch, đá mài, giấy ráp mịn, than củi | Mài kiên nhẫn đến khi lộ rõ từng tầng lớp hoa văn chìm |
| Đánh bóng hoàn thiện | Bột than mịn, lòng bàn tay trần nghệ nhân | Bề mặt đạt độ sâu quang học, bóng gương trong suốt |
Bản sắc mỹ thuật độc đáo của làng sơn mài Tương Bình Hiệp
Ngôn ngữ nghệ thuật của sơn mài nơi đây là sự tổng hòa kỳ diệu giữa chiều sâu thăm thẳm của bóng đêm và sự lấp lánh rực rỡ của các chất liệu kim hoàn quý giá.
Kỹ nghệ cẩn vỏ trứng và dát vàng óng ả
Một trong những đỉnh cao kỹ thuật làm nên tên tuổi của nghệ nhân đất Thủ chính là nghệ thuật cẩn vỏ trứng. Người thợ tuyển chọn vỏ trứng vịt hoặc trứng gà đã qua ấp nở, làm sạch màng trong rồi bẻ vụn thành hàng ngàn mảnh li ti có kích thước chỉ bằng đầu tăm. Bằng chiếc nhíp nhỏ và sự tập trung cao độ, từng mảnh vỏ trứng được gắp đặt tỉ mỉ lên nền sơn còn ướt để tạo hình mảng khối, ánh sáng, tà áo dài thướt tha hay cánh hoa mai trắng muốt.
Khi kết hợp cẩn trứng với nghệ thuật dát vàng lá và bạc quỳ, tác phẩm tạo nên hiệu ứng thị giác vô cùng lộng lẫy nhưng không kém phần thanh tao. Vàng bạc được tán mỏng như cánh ve, khi phủ lớp sơn cánh gián lên trên sẽ tỏa ra ánh sáng ấm áp, lung linh huyền ảo dưới các góc độ chiếu sáng khác nhau. Những đốm sáng trắng của vỏ trứng nổi bật trên nền sơn then truyền thống đen tuyền sâu thẳm ví như những vì sao lấp lánh giữa màn đêm bao la, tạo nên phong cách nghệ thuật trang nhã đậm chất Á Đông.
Chiều sâu lung linh của nghệ thuật cẩn ốc xà cừ
Bên cạnh cẩn trứng, nghệ thuật cẩn ốc xà cừ tại đây cũng đạt đến độ điêu luyện phi thường. Nghệ nhân khai thác các loại vỏ trai, ốc xà cừ tự nhiên từ các vùng biển miền Trung và phương Nam, cưa gọt và mài mỏng thành những phiến xà cừ ngũ sắc óng ánh. Từng mảnh ốc được đục lọng theo hình chim muông, hoa lá, nhân vật lịch sử rồi nạm chìm vào cốt vóc trước khi phủ lớp sơn bảo vệ.
Khác với nghệ thuật khảm xà cừ trên gỗ trần, xà cừ trong sơn mài chìm sâu dưới nhiều lớp sơn mài nước trong suốt. Khi ánh sáng chiếu rọi vào, các tầng quang học phản chiếu khúc xạ tạo nên chiều sâu thăm thẳm như nhìn qua một làn nước biếc tĩnh lặng. Mỗi góc nhìn khác nhau lại làm ánh lên những gam màu xanh lục, hồng ngọc, tím biếc huyền ảo, biểu đạt trọn vẹn triết lý phương Đông về sự tĩnh tại, kín đáo và vẻ đẹp tiềm ẩn bên trong sự vật.

Giá trị di sản trường tồn của làng sơn mài Tương Bình Hiệp
Vượt qua những thăng trầm của kinh tế thị trường, các giá trị văn hóa và nghệ thuật của làng nghề vẫn vẹn nguyên sức hút mãnh liệt, khẳng định vị thế di sản trường tồn của dân tộc.
Dấu ấn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Với bề dày lịch sử và những đóng góp đặc sắc cho nền mỹ thuật nước nhà, nghề sơn mài tại Tương Bình Hiệp đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu cao quý này là sự ghi nhận xứng đáng cho công lao bền bỉ của bao thế hệ nghệ nhân đã cống hiến trọn đời để gìn giữ hồn cốt một nghề thủ công quý hiếm của vùng đất Nam Bộ.
Di sản không chỉ nằm ở những hiện vật hữu hình mà quan trọng hơn là hệ thống tri thức dân gian, bí quyết pha chế sơn, kỹ năng chế ngự độ ẩm và tâm thức tôn trọng đạo nghề được truyền khẩu qua nhiều thế kỷ. Mỗi sản phẩm xuất xưởng là kết tinh của mồ hôi, nước mắt và niềm tự hào nghề nghiệp sâu sắc, phản ánh tính kiên trì, tỉ mỉ và tâm hồn nghệ sĩ của người thợ Việt Nam trước những biến đổi không ngừng của dòng đời.
Trao truyền tinh hoa cho thế hệ nghệ nhân trẻ
Trước những thách thức mới về nguồn nguyên liệu và thị trường tiêu thụ, cộng đồng nghệ nhân tại làng nghề đang tích cực tìm kiếm những hướng đi sáng tạo để đưa sơn mài hòa nhập vào đời sống đương đại. Các lớp truyền nghề cho thanh niên địa phương được duy trì đều đặn, kết hợp phương pháp sư phạm hiện đại với việc kèm cặp trực tiếp tại xưởng theo tinh thần cầm tay chỉ việc truyền thống. Nhiều nhà thiết kế trẻ đã tìm về làng nghề để kết hợp tinh hoa sơn mài với các sản phẩm nội thất hiện đại, trang sức và đồ lưu niệm cao cấp.
Đồng hành cùng sự nghiệp bảo tồn di sản văn hóa, chuyên trang TP. Hồ Chí Minh NSSC không ngừng cập nhật và giới thiệu các giá trị cốt lõi của các làng nghề truyền thống tiêu biểu trên cổng thông tin đổi mới sáng tạo. Việc kết nối các làng nghề di sản với mạng lưới du lịch trải nghiệm văn hóa và hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo sẽ mở ra cánh cửa mới, giúp các sản phẩm thủ công tinh xảo tiếp tục vươn xa trên trường quốc tế.
Trải qua bao thăng trầm dâu bể, làng sơn mài Tương Bình Hiệp vẫn tỏa sáng như một viên ngọc quý giữa lòng đất phương Nam. Ngọn lửa đam mê và đôi bàn tay tài hoa của người thợ sẽ mãi gìn giữ sắc son thắm đượm, để tinh hoa nghệ thuật sơn mài Việt Nam trường tồn cùng dòng chảy ngàn năm của văn hóa dân tộc.
NSSC TP. Hồ Chí Minh
hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề TP. Hồ Chí Minh.
Bài liên quan
Nghề làm muối Long Điền - Vị mặn mòi giọt ngọc trắng miền biển Đông
Nghề làm muối Long Điền kết tinh giọt ngọc mặn mòi từ biển khơi qua bàn tay diêm dân cần cù, bồi đắp nên di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trân quý.
Làng bánh tráng Phú Hòa Đông - Hương gạo nồng nàn trên đất thép Củ Chi
Làng bánh tráng Phú Hòa Đông nức tiếng đất thép Củ Chi với nghề tráng bánh thủ công truyền thống, tạo nên những nong bánh tráng mỏng dai thơm ngát hương gạo son.
Làng đúc lư đồng An Hội Gò Vấp - Tiếng búa đỏ lửa trăm năm đất Gia Định
Làng đúc lư đồng An Hội Gò Vấp lưu giữ nghệ thuật đúc đồng truyền thống đất Gia Định với những bộ lư đồng mắt tre, lư vuông chạm trổ sắc sảo qua bao thế hệ.



