Làng bánh tráng Phú Hòa Đông - Hương gạo nồng nàn trên đất thép Củ Chi
NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Dọc theo những con đường rợp bóng tre xanh mướt dẫn về xã Phú Hòa Đông, làng bánh tráng Phú Hòa Đông chào đón lữ khách bằng khung cảnh thanh bình với hàng ngàn chiếc liếp bánh tráng phơi mình trắng muốt dưới nắng vàng rực rỡ. Từ một nghề phụ lúc nông nhàn của những lưu dân khai hoang mở đất, nghề tráng bánh nơi đây đã trải qua hành trình hàng trăm năm bồi đắp, trở thành mạch sống văn hóa và niềm kiêu hãnh bền bỉ của người dân vùng đất Củ Chi anh hùng.
Lịch sử hình thành của làng bánh tráng Phú Hòa Đông
Nghề tráng bánh tại Phú Hòa Đông có lịch sử gắn bó mật thiết với dòng chảy khai hoang lập ấp của người Việt trên mảnh đất phương Nam từ những ngày đầu mở cõi.
Cội nguồn nghề truyền thống bên dòng sông Sài Gòn
Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, nghề làm bánh tráng đã xuất hiện tại vùng đất này từ khoảng giữa thế kỷ XIX. Nhờ vị trí đắc địa ven sông Sài Gòn, nơi đón nhận nguồn nước ngọt ngào mát lành và những cánh đồng lúa nước phù sa màu mỡ trải dài ngút ngàn, người nông dân nơi đây đã biết tận dụng hạt ngọc trời ban để tạo nên món ăn tiện lợi, có thể bảo quản được lâu trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa. Những chiếc cối đá xay bột bằng tay đầu tiên được đục đẽo từ đá núi miền Đông, đặt nền móng cho sự hình thành của một làng nghề trứ danh.
Ban đầu, bánh tráng chỉ được làm vào dịp lễ Tết, ngày giỗ chạp hay những dịp cúng đình cúng miếu của làng xã để dâng cúng tổ tiên. Dần dà, nhờ hương vị thơm ngon đặc trưng, bánh tráng Phú Hòa Đông được các thương lái xuôi ngược ghe thuyền trên sông Sài Gòn mang đi buôn bán khắp các chợ đầu mối Gia Định và Chợ Lớn. Nghề truyền khẩu từ đời này sang đời khác, mẹ dạy cho con gái, mẹ chồng truyền cho nàng dâu, tạo nên một nếp sống gia đình đầm ấm, nơi tiếng cối xay bột rù rì và hơi khói ấm áp từ gian bếp trở thành ký ức ấu thơ khó phai mờ của biết bao thế hệ.
Chiếc bánh nuôi quân kiên trung trong thời kỳ kháng chiến
Trong những năm tháng kháng chiến chống ngoại xâm gian khổ và oanh liệt, Phú Hòa Đông cùng với hệ thống địa đạo Củ Chi huyền thoại đã trở thành hậu phương vững chắc cho bộ đội và du kích giải phóng. Chiếc bánh tráng giản dị lúc bấy giờ đã vượt lên trên ý nghĩa của một món ăn thường nhật để trở thành lương khô chiến lược vô cùng quý giá. Với đặc tính gọn nhẹ, dễ mang theo trong bòng ba lô, không cần nổi lửa nấu nướng nơi rừng sâu và có thể bảo quản nhiều tháng liền mà không hỏng, bánh tráng đã giúp các chiến sĩ duy trì thể lực qua những trận càn quét khốc liệt của đối phương.
Những người mẹ, người chị Phú Hòa Đông vừa hăng hái tham gia kháng chiến, vừa kiên cường bám trụ xóm ấp, thức thâu đêm bên ánh lửa bếp lò để kịp tráng những mẻ bánh chuyển vào căn cứ địa. Cùng với truyền thống quật khởi của các địa danh anh hùng như căn cứ Mười Tám Thôn Vườn Trầu và Khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940, tinh thần yêu nước nồng nàn và ý chí bất khuất của di dân đất thép đã hòa quyện vào từng thớ bánh tráng trắng trong, biến sản phẩm làng nghề thành biểu tượng sinh động của lòng quả cảm và tình quân dân son sắt.
Quy trình chế tác thủ công tại làng bánh tráng Phú Hòa Đông
Để làm ra một mẻ bánh tráng đạt chuẩn mỏng manh nhưng dẻo dai tuyệt hảo, người thợ phải tuân thủ nghiêm ngặt từng bước chế biến cầu kỳ và dồn trọn tâm huyết vào từng thao tác.
Nghệ thuật chọn gạo ngâm xay và lắng lọc tinh bột
Chất lượng của chiếc bánh phụ thuộc phần lớn vào khâu lựa chọn hạt gạo nguyên liệu. Người thợ Phú Hòa Đông tuyệt đối không dùng gạo dẻo hay nếp mà luôn ưu tiên các giống lúa gạo nở xốp cổ truyền, đặc biệt là hạt gạo nàng keo trứ danh được thu hoạch từ những cánh đồng lúa phù sa màu mỡ. Gạo sau khi sàng sảy kỹ lưỡng được đem vo sạch và ngâm trong chum nước mưa thanh khiết từ ba đến bốn tiếng đồng hồ để hạt gạo no nước mà không bị chua men.
Gạo ngâm xong được xay nhuyễn cùng nước theo tỷ lệ vàng bằng cối đá thủ công hoặc máy xay bột ly tâm hiện đại, tạo nên dòng sữa bột trắng phau sánh mịn. Khâu then chốt tiếp theo là lắng lọc và thay nước bột nhiều lần để tách bỏ hoàn toàn tạp chất và lượng nước chua. Người thợ cả sẽ nêm thêm một chút muối hạt tinh khiết với liều lượng chuẩn xác để tạo độ đượm đà và tăng độ liên kết dẻo dai tự nhiên cho bánh mà hoàn toàn không cần đến bất kỳ chất phụ gia hay hóa chất bảo quản nào.

Đôi tay khéo léo bên nồi hơi tráng bánh rực lửa
Công đoạn tráng bánh là màn trình diễn nghệ thuật đỉnh cao của kỹ thuật tráng bánh thủ công bằng đôi bàn tay tài hoa của người phụ nữ Nam Bộ. Bếp tráng bánh được đắp bằng đất sét hoặc gạch nung kiên cố, đun bằng củi trấu hoặc vỏ dừa khô để duy trì ngọn lửa đều đặn và tỏa mùi thơm thảo mộc dễ chịu. Phía trên bếp là một nồi nước lớn được căng chặt bằng một tấm vải mỏng làm từ tơ tằm hoặc cotton sợi mịn để hơi nước bốc lên đều khắp bề mặt.
Khi nước trong nồi sôi sùng sục và hơi nước bốc lên nghi ngút qua lớp vải căng, người thợ múc một gáo bột lỏng đổ nhanh vào chính giữa rồi dùng đáy gáo dừa láng bột thành một vòng tròn hoàn hảo mỏng như tờ giấy lụa. Nắp vung bằng tre đậy lại thật kín chỉ trong vòng ba mươi giây để hơi nước làm chín bột đều đặn. Tiếp đó, người thợ mở nắp vung, nhẹ nhàng dùng thanh tre mỏng dẹt thoa đều dưới đáy bánh rồi nhấc bổng chiếc bánh nóng hổi đặt ngay ngắn lên vỉ phơi bánh bằng tre được đặt sẵn bên cạnh. Mọi động tác diễn ra thoăn thoắt, nhịp nhàng và chính xác như một bản hòa tấu lao động say mê.
Kỹ thuật phơi sương đón nắng trên giàn liếp tre
Khâu phơi bánh là nghệ thuật điều hòa giữa ánh nắng ban ngày và ngọn gió mát lành phương Nam. Những chiếc liếp tre dài đan bằng nan cật già được xếp thẳng tắp trên các giàn phơi cao ráo ngoài sân vườn thoáng đãng. Bánh được đón ánh nắng mai dịu nhẹ để bốc hơi ẩm từ từ, giúp bề mặt bánh se lại đều đặn mà không bị cong vênh hay giòn gãy. Nếu trời nắng quá gắt, người thợ phải nhanh chóng thu gom liếp bánh vào bóng râm để giữ cho bánh độ dẻo mềm cần thiết.
Đối với dòng bánh tráng phơi sương cầu kỳ, sau khi phơi nắng ban ngày cho khô giòn, bánh sẽ được đem phơi sương đêm vào khoảng tờ mờ sáng khi hạt sương đọng tinh khôi trên lá cây. Hơi ẩm của đất trời lúc ban mai sẽ từ từ thẩm thấu vào từng thớ bột, giúp chiếc bánh chuyển sang trạng thái mềm mại, dẻo dai tuyệt vời, có thể gấp gọn lại mà không hề nứt vỡ. Đây chính là nét độc đáo bậc nhất tạo nên danh tiếng vang xa của nghề thủ công truyền thống Củ Chi.
| Loại bánh tráng | Thành phần nguyên liệu | Phương pháp phơi sấy | Đặc trưng thưởng thức |
|---|---|---|---|
| Bánh tráng nem cuốn | Bột gạo nàng keo pha chút muối hạt | Phơi nắng sớm dịu trên liếp tre | Mỏng dai tự nhiên cuốn thịt luộc rau rừng |
| Bánh tráng nướng mè | Bột gạo pha mè đen gừng thơm | Phơi hai nắng giòn tan | Nướng than hoa giòn rụm thơm bùi đậm đà |
| Bánh tráng phơi sương | Gạo tuyển chọn ngâm ủ kỹ lưỡng | Phơi nắng rồi đón sương mai | Dẻo dai mềm mại cuốn thịt ba chỉ chấm mắm |
| Bánh tráng ớt tôm cay | Bột gạo ớt tươi tôm khô xay mịn | Phơi nắng tự nhiên một nắng | Vị cay nồng thơm ngậy làm món ăn vặt dân dã |
| Bánh tráng rế xuất khẩu | Bột gạo mịn kéo sợi hoa văn | Sấy hơi nóng hiện đại | Chiên chả giò giòn xốp vàng ươm đẹp mắt |
Đa dạng sản phẩm đặc trưng từ làng bánh tráng Phú Hòa Đông
Không dừng lại ở những chiếc bánh tráng thông thường, người thợ Phú Hòa Đông đã không ngừng sáng tạo nên nhiều dòng sản phẩm phong phú, đáp ứng nhu cầu thưởng thức ẩm thực đa dạng của người tiêu dùng.
Chiếc bánh tráng nem giòn rụm cuốn trọn hương vị quê
Dòng sản phẩm truyền thống và phổ biến nhất chính là bánh tráng nem truyền thống, chuyên dùng để làm các món nem rán hoặc chả giò trứ danh. Bánh có đường kính vừa vặn, độ dày đồng đều và độ giòn rụm khi chiên trong chảo dầu sôi mà không bị ngấm mỡ hay rách vỏ. Khi thưởng thức, lớp vỏ bánh giòn tan hòa quyện với phần nhân thịt, miến, mộc nhĩ đậm đà tạo nên trải nghiệm vị giác vô cùng thăng hoa trong các bữa tiệc gia đình hay cỗ bàn ngày lễ.
Bên cạnh đó, bánh tráng cuốn rau rừng thịt luộc cũng là món ăn không thể bỏ qua của người sành ăn. Bánh tráng mỏng nhưng không cần nhúng nước, dẻo dai bọc trọn những đọt rau rừng tươi rói, vài lát thịt luộc ngọt béo và chấm cùng chén nước mắm chua ngọt hoặc mắm nêm đậm đà. Tương tự như phong vị ẩm thực của làng bánh tráng Túy Loan Hòa Vang nơi miền Trung nắng gió, chiếc bánh tráng Phú Hòa Đông mang theo tấm lòng thơm thảo và hồn quê mộc mạc của người chế biến gửi gắm đến thực khách phương xa.
Bánh tráng nướng mè đen bùi béo đậm đà dân dã
Một dòng sản phẩm hấp dẫn khác không thể không nhắc đến là bánh tráng mè nướng than. Bột gạo được pha thêm một lượng lớn hạt mè đen thơm bùi, chút nước cốt dừa béo ngậy và vài lát ớt chỉ thiên cay nồng để tạo nên chiếc bánh tráng dày dặn hơn. Khi quạt trên bếp than hồng rực, chiếc bánh phồng rộp lên lách tách, tỏa ra hương thơm ngào ngạt của gạo mới hòa quyện cùng vị bùi béo của mè đen và dừa khô.
Món bánh tráng nướng giòn tan này thường được dùng làm món ăn chơi dân dã, nhâm nhi cùng chén trà sen thơm ngát hoặc dùng kèm với các món gỏi khai vị trong những dịp hội hè quê hương như lễ hội Kỳ yên đình Tân Thông Hội Củ Chi. Hương vị đậm đà của bánh tráng kết hợp cùng chén rượu đế Hóc Môn Bà Điểm cay nồng hay thưởng thức bên cạnh đĩa bò tơ Củ Chi nướng y mềm ngọt đã tạo nên bức tranh ẩm thực hài hòa, quyến rũ bậc nhất của vùng đất ngoại thành Sài Gòn.

Bảo tồn và phát triển thương hiệu làng bánh tráng Phú Hòa Đông
Bước vào kỷ nguyên hội nhập kinh tế, làng nghề tráng bánh tại Củ Chi đang đứng trước những cơ hội to lớn cùng những thách thức mới trong việc gìn giữ hồn cốt truyền thống và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Gắn kết di sản làng nghề với du lịch Củ Chi
Nhận thức rõ giá trị vô giá của di sản văn hóa phi vật thể, chính quyền địa phương và các hộ làm nghề đã chủ động gắn kết việc sản xuất bánh tráng với các tour du lịch sinh thái và văn hóa lịch sử. Du khách khi về thăm đất thép Củ Chi không chỉ được tham quan hệ thống địa đạo kỳ vĩ mà còn có cơ hội ghé thăm các lò bánh tráng cổ truyền tại Phú Hòa Đông, tự tay ngồi vào bếp tráng thử một chiếc bánh và lắng nghe những câu chuyện đời chuyện nghề xúc động từ các nghệ nhân cao niên.
Mô hình du lịch trải nghiệm này không chỉ tạo thêm nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương mà còn trực tiếp quảng bá hình ảnh con người Củ Chi cần cù, hiếu khách đến bạn bè quốc tế. Từng nong bánh tráng trắng ngần phơi dưới nắng ấm bên bờ kênh xanh đã trở thành điểm check-in hấp dẫn, để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng du khách về một vùng quê Nam Bộ bình dị mà kiên cường.
Khát vọng đưa hạt gạo Việt Nam vươn xa thế giới
Bên cạnh phương pháp tráng tay thủ công truyền thống phục vụ thị trường cao cấp và du lịch, nhiều cơ sở sản xuất tại Phú Hòa Đông đã mạnh dạn đầu tư dây chuyền máy tráng tự động, phòng sấy bánh khép kín đạt tiêu chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm quốc tế. Nhờ đó, sản lượng bánh tráng được nâng lên đáng kể, đáp ứng nhu cầu xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ và các quốc gia châu Âu.
Đồng hành cùng sự nghiệp tôn vinh các làng nghề truyền thống phương Nam, chuyên trang TP. Hồ Chí Minh NSSC không ngừng số hóa tư liệu và giới thiệu các giá trị văn hóa ẩm thực đặc sắc của địa phương trên không gian mạng hiện đại. Việc xây dựng thương hiệu tập thể vững chắc cho đặc sản đất thép Củ Chi sẽ là bệ phóng giúp hạt gạo Việt Nam tiếp tục khẳng định vị thế trên trường quốc tế.
Trải qua biết bao thăng trầm thời cuộc, làng bánh tráng Phú Hòa Đông vẫn vẹn nguyên hương thơm nồng nàn của hạt gạo làng quê bên dòng sông hiền hòa. Bàn tay khéo léo của người thợ và ngọn lửa bếp lò ấm áp sẽ mãi thắp sáng niềm tự hào di sản, để món bánh tráng mộc mạc đất Củ Chi mãi là nhịp cầu kết nối yêu thương trong mỗi bữa cơm sum họp của mọi gia đình Việt.
NSSC TP. Hồ Chí Minh
hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề TP. Hồ Chí Minh.
Bài liên quan
Lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu - Di sản nghi lễ tiểu cung đình tri ân Đức Tả quân
Khám phá lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu với nghi thức tế lễ tiểu cung đình triều Nguyễn, lễ Khai hạ cầu an và nghệ thuật hát bội cổ truyền đất Gia Định.
Lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương - Sắc màu văn hóa rằm tháng Giêng đất Thủ
Lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương rộn ràng mỗi dịp rằm tháng Giêng với đoàn rước cộ Bà qua phố phường Thủ Dầu Một và truyền thống nghĩa tình.
Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ - Di sản Tết biển trăm năm nơi cửa ngõ đại dương
Khám phá lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ với đoàn tàu cờ hoa rước kiệu Nam Hải Tướng quân trên biển và nghi thức tế cổ truyền tại Lăng Ông Thủy Tướng.



