Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương - Sắc màu văn hóa rằm tháng Giêng đất Thủ

Diễn ra vào dịp Tết Nguyên tiêu hằng năm tại trung tâm Thủ Dầu Một, lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương là không gian văn hóa tâm linh tiêu biểu gắn kết cộng đồng người Việt và tứ bang người Hoa qua nghi thức rước kiệu Thánh Mẫu trang nghiêm.

NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Biển người thành kính tham gia lễ rước kiệu Bà Thiên Hậu Thánh Mẫu rằm tháng Giêng tại Thủ Dầu Một Bình Dương

Mỗi độ xuân về trên vùng đất Thủ Dầu Một trù phú bên dòng sông Sài Gòn, lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương lại trở thành tâm điểm văn hóa tâm linh thu hút hàng vạn người dân về chiêm bái. Diễn ra sôi nổi nhất vào ngày rằm tháng Giêng âm lịch, kỳ đại lễ không chỉ bảo tồn nguyên vẹn nghi thức rước kiệu Thánh Mẫu cổ truyền của tứ bang người Hoa mà còn tỏa sáng nét đẹp văn hóa nghĩa tình đặc trưng của cư dân phương Nam.

Nguồn gốc lịch sử và tín ngưỡng lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương

Để lý giải sức lan tỏa sâu rộng của lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương trong đời sống tinh thần cư dân vùng Đông Nam Bộ, cần nhìn lại hành trình di cư, giao thương và định cư của cộng đồng người Hoa cùng người Việt trên đất Thủ Dầu Một từ cuối thế kỷ mười chín đến đầu thế kỷ hai mươi. Chính trong quá trình vượt biển tìm vùng đất mới lập nghiệp, tín ngưỡng thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu đã bén rễ sâu sắc và hòa quyện vào dòng chảy văn hóa bản địa.

Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu của người Hoa

Theo truyền thuyết và thư tịch cổ lưu truyền trong cộng đồng người Hoa, Thiên Hậu Thánh Mẫu tên thật là Lâm Mặc Nương, sinh năm Giáp Thân 960 dưới thời Bắc Tống tại đảo Mi Châu, huyện Bồ Điền, tỉnh Phúc Kiến. Từ thuở thiếu thời, bà đã nổi tiếng thông tuệ, tinh thông thiên văn và y thuật, có biệt tài nhìn sao đoán định thời tiết trên biển và nhiều lần hiển linh cứu giúp các thuyền buôn, ngư dân thoát khỏi cơn cuồng phong bão tố giữa đại dương. Sau khi bà hóa thần, các triều đại phong kiến đã ban sắc phong tôn vinh bà là Thiên Phi, Thiên Hậu Nguyên Quân và Thiên Hậu Thánh Mẫu.

Khi những đoàn thuyền của cư dân vùng duyên hải Hoa Nam vượt biển xuôi về phương Nam tìm đất sinh cơ lập nghiệp tại vùng Gia Định, Chợ Lớn và Thủ Dầu Một, họ đều mang theo hương hỏa và linh vị Thiên Hậu Thánh Mẫu trên mũi thuyền để cầu nguyện hải trình bình an.

Dấu ấn tứ bang người Hoa dựng miếu năm 1923

Ngôi cổ miếu gắn liền với lễ hội chính là chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương (tên chữ Hán là Thiên Hậu Cung), tọa lạc tại số 4 đường Nguyễn Du, phường Phú Cường, trung tâm vùng Thủ Dầu Một. Theo lịch sử di tích, ngôi miếu ban đầu được dựng bên bờ rạch Hương Chủ Hiếu từ giữa thế kỷ mười chín. Đến năm Quý Hợi 1923, do ngôi miếu cũ bị hư hại, đại diện tứ bang người Hoa sinh sống tại Thủ Dầu Một bao gồm bang Quảng Đông, bang Triều Châu, bang Phúc Kiến và bang Hẹ (Khách Gia) đã đồng lòng chung sức quyên góp tài lực để kiến tạo lại ngôi Thiên Hậu Cung bề thế tại vị trí hiện nay.

Điểm đặc biệt làm nên bản sắc của ngôi miếu tại Phú Cường là tinh thần đoàn kết gắn bó của cả bốn bang người Hoa cùng phối hợp quản trị, luân phiên đảm trách việc phụng tự và tổ chức lễ hội hằng năm. Cùng với các thiết chế tín ngưỡng lâu đời tại Sài Gòn - Chợ Lớn như Hội quán Nghĩa An Chợ Lớn, ngôi chùa Bà tại Thủ Dầu Một đã trở thành biểu tượng kiến trúc và tâm linh tiêu biểu, nơi khởi nguồn cho kỳ đại lễ rước cộ Bà rằm tháng Giêng vang danh khắp Nam Kỳ suốt hơn một thế kỷ qua.

Nghi thức cung thỉnh kiệu Bà Thiên Hậu Thánh Mẫu khởi hành từ chánh điện miếu Bà Phú Cường Thủ Dầu Một
Nghi thức cung thỉnh kiệu Bà Thiên Hậu Thánh Mẫu khởi hành từ chánh điện miếu Bà Phú Cường Thủ Dầu Một

Không gian văn hóa và thời điểm lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương

Mỗi dịp Tết Nguyên đán vừa khép lại, nhịp sống tại trung tâm Thủ Dầu Một lại bừng lên sắc đỏ rực rỡ của hàng ngàn chiếc đèn lồng và cờ hội chuẩn bị cho kỳ lễ lớn nhất đầu năm. Không gian và thời gian diễn ra lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương mang đậm dấu ấn mùa lễ hội Nguyên tiêu truyền thống, mở rộng từ chánh điện cổ kính ra khắp các trục phố thương mại sầm uất của vùng đất Thủ.

Thời điểm rằm tháng Giêng và mùa du xuân

Theo thông lệ cổ truyền được duy trì nghiêm cẩn từ năm 1923 đến nay, không khí chuẩn bị và khách hành hương về chiêm bái chùa Bà đã bắt đầu nhộn nhịp ngay từ đêm giao thừa Tết Nguyên đán và kéo dài xuyên suốt tháng Giêng âm lịch. Tuy nhiên, phần chánh lễ của lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương chính thức diễn ra trong ba ngày cao điểm là ngày 13, 14 và đặc biệt là ngày rằm tháng Giêng (15 tháng Giêng âm lịch) hằng năm.

Trong quan niệm văn hóa phương Đông, rằm tháng Giêng hay Tết Nguyên tiêu là đêm trăng tròn đầu tiên của năm mới, thời khắc giao hòa viên mãn giữa đất trời và lòng người. Cùng với nhịp điệu sôi động của lễ hội Nguyên tiêu của người Hoa Quận 5, người dân khắp các tỉnh thành Nam Bộ hành hương về đất Thủ Dầu Một dịp rằm tháng Giêng không chỉ để dâng nén tâm hương cầu bình an đầu xuân mà còn để hòa mình vào không gian văn hóa cộng đồng rực rỡ sắc màu cổ truyền.

Không gian kiến trúc miếu Bà Phú Cường và Bình Dương

Không gian thực hành lễ hội hiện nay trải rộng tại hai cơ sở thờ tự Thiên Hậu Thánh Mẫu trên địa bàn Thủ Dầu Một. Cơ sở thứ nhất là ngôi miếu cổ tại phường Phú Cường được xây dựng từ năm 1923 với lối kiến trúc chữ Tam đặc trưng, gồm ba dãy nhà gắn kết nhau tạo thành tiền điện, trung điện và chánh điện. Mái ngói âm dương lượn sóng trang trí hình lưỡng long tranh châu, cá chép hóa rồng cùng các bức phù điêu gốm sứ tinh xảo do những nghệ nhân từ làng gốm Lái Thiêu và các lò gốm cổ xưa chế tác đã tạo nên vẻ đẹp trầm mặc, cổ kính.

Cơ sở thứ hai là ngôi Thiên Hậu Cung khang trang tọa lạc tại phường Hòa Phú, được khánh thành từ năm 2011 nhằm đáp ứng nhu cầu chiêm bái của bá tánh thập phương. Tại khu vực trung tâm Phú Cường, không gian lễ hội còn kết nối hài hòa với quần thể các di tích văn hóa - tôn giáo danh tiếng lân cận như tổ đình chùa Hội Khánh Bình Dương và công trình kiến trúc Gothic nhà thờ Phú Cường Bình Dương, tạo nên bức tranh đa dạng văn hóa tín ngưỡng ven dòng sông Sài Gòn.

Hạng mục thông tinNội dung chi tiết của lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương
Tên gọi lễ hộiLễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương (Lễ hội rước cộ Bà rằm tháng Giêng)
Thời gian tổ chứcCao điểm từ ngày 14 đến ngày 15 tháng Giêng âm lịch (Tết Nguyên tiêu hằng năm)
Không gian trung tâmChùa Bà Thiên Hậu Phú Cường (số 4 Nguyễn Du) và cơ sở Hòa Phú, Thủ Dầu Một
Đối tượng phụng thờThiên Hậu Thánh Mẫu (Lâm Mặc Nương) cùng các vị Phúc Đức Chánh Thần, Bổn Đầu Công
Cộng đồng đồng tổ chứcBan trị sự tứ bang người Hoa (Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ) và nhân dân địa phương
Nghi thức tiêu biểuLễ Chánh tế đêm 14 tháng Giêng, lễ rước kiệu Bà (rước cộ Bà) tuần du qua các tuyến phố

Nghi thức rước cộ Bà tại lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương

Điểm nhấn làm nên danh tiếng vang dội của lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương chính là hệ thống nghi thức cúng tế cổ truyền và đại lễ rước kiệu Thánh Mẫu (mà người dân địa phương quen gọi là lễ rước cộ Bà) tuần du qua khắp các tuyến phố trung tâm Thủ Dầu Một. Toàn bộ nghi trình đều tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc lễ nhạc của tứ bang người Hoa kết hợp cùng văn hóa lễ hội truyền thống Việt Nam.

Nghi thức lễ Chánh tế vào đêm mười bốn

Trước khi bước vào ngày hội rước kiệu chính thức, vào lúc nửa đêm ngày 14 rạng sáng ngày 15 tháng Giêng âm lịch, tại chánh điện ngôi miếu cổ Phú Cường diễn ra nghi thức lễ Chánh tế vô cùng trang nghiêm.

Theo nhịp trống chiêng và tiếng nhạc lễ bát âm trầm hùng, Ban quý tế thực hiện tuần tự các nghi thức dâng hương, dâng hoa, dâng trà, dâng rượu và đọc chúc văn bằng chữ Hán nhằm ca ngợi công đức cứu khổ cứu nạn của Thiên Hậu Thánh Mẫu, đồng thời cầu nguyện cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, trăm họ ấm no hạnh phúc.

Đoàn rước cộ Bà cùng đội múa rồng và cờ hiệu rực rỡ sắc màu trên đường phố Thủ Dầu Một trong lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương
Đoàn rước cộ Bà cùng đội múa rồng và cờ hiệu rực rỡ sắc màu trên đường phố Thủ Dầu Một trong lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương

Đoàn rước kiệu Bà và đội múa Hẩu tứ bang

Đúng vào buổi chiều ngày rằm tháng Giêng âm lịch, nghi thức rước kiệu Bà chính thức khởi hành từ sân chánh điện chùa Bà Phú Cường, đi qua các trục đường lớn quanh chợ Thủ Dầu Một như đường Nguyễn Du, Yersin, Đoàn Trần Nghiệp, Hùng Vương, Cách Mạng Tháng Tám rồi quay về an vị tại miếu. Đi dẫn đầu đoàn rước luôn là bốn linh vật Hẩu — đội múa Hẩu đặc trưng của bang Phúc Kiến và bang Quảng Đông với tạo hình linh thú đầu rồng mình sư tử mang sắc vàng, sắc xanh uy dũng mở đường trừ tà và đem lại cát tường.

Nối tiếp theo sau là hàng chục đoàn múa lân sư rồng tinh nhuệ với những con rồng vải dài hàng chục mét uốn lượn nhịp nhàng trên không trung, cùng đoàn rước cờ hiệu của tứ bang, đội nhạc lễ đường phố, đoàn thiếu nữ gánh giỏ hoa tươi rực rỡ, đội bát tiên chúc thọ và các xe hoa trang hoàng lộng lẫy.

Giá trị nhân văn cộng đồng của lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương

Vượt lên trên ý nghĩa của một sinh hoạt tín ngưỡng tôn giáo đơn thuần, lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương đã khắc sâu vào tâm thức người dân cả nước bởi vẻ đẹp nhân văn ấm áp và tinh thần sẻ chia vô điều kiện của con người đất Thủ. Chính sự giao thoa hài hòa giữa văn hóa Việt - Hoa và truyền thống tương thân tương ái đã tạo nên sức sống trường tồn cho kỳ lễ hội trăm năm.

Nét đẹp lễ hội nghĩa tình đất Thủ Dầu Một

Nhắc đến kỳ hội rằm tháng Giêng tại Thủ Dầu Một, công chúng thập phương thường trìu mến gọi đây là lễ hội miễn phí hay lễ hội nghĩa tình tiêu biểu của miền Đông Nam Bộ.

Từ những đội xe ôm tình nguyện đưa đón miễn phí người cao tuổi và trẻ nhỏ, những điểm sửa xe, vá vỏ xe miễn phí bên vệ đường cho đến những nụ cười niềm nở mời khách nghỉ chân uống nước mát, tất cả đều xuất phát từ tấm lòng hào sảng, trọng nghĩa tình của người dân đất Thủ. Giữa không khí lễ hội đông đúc hàng vạn người, tinh thần nhường nhịn, sẻ chia và hiếu khách ấy đã làm ấm lòng du khách, biến chuyến hành hương đầu xuân thành trải nghiệm văn hóa nhân văn sâu sắc.

Sự giao thoa văn hóa Việt Hoa bền chặt

Trải qua hơn một trăm năm cùng chung sống và dựng xây quê hương, lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương đã trở thành minh chứng sống động cho sự giao thoa, gắn kết bền chặt giữa cộng đồng người Việt và người Hoa trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam. Trên các bàn thờ và kiệu rước trong lễ hội, những phẩm vật chạm khắc gỗ tinh xảo của làng điêu khắc gỗ Phú Thọ Thủ Dầu Một Bình Dương hay những bức hoành phi, liễn đối sơn son thếp vàng từ làng sơn mài Tương Bình Hiệp hiện diện trang trọng bên cạnh nghệ thuật thư pháp, đèn lồng và múa Hẩu cổ truyền của tứ bang người Hoa.

Dịp trẩy hội đầu xuân tại Thủ Dầu Một cũng là cơ hội để du khách thập phương khám phá bức tranh văn hóa bản địa phong phú, từ các món bánh dân gian lâu đời như bánh bèo bì Bình Dương cho đến những làng nghề truyền thống ven sông Sài Gòn. Trong tiến trình bảo tồn và lan tỏa di sản văn hóa vùng đô thị mở rộng, chuyên trang TP. Hồ Chí Minh NSSC đóng vai trò cầu nối thông tin bách khoa chuẩn xác, tôn vinh những giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc của vùng đất phương Nam.

Những giá trị cốt lõi tạo nên sức sống đặc biệt của kỳ lễ hội rằm tháng Giêng tại đất Thủ Dầu Một có thể khái quát qua các điểm nhấn sau

  • Giá trị lịch sử và kiến trúc: Bảo tồn di sản hơn một thế kỷ của ngôi Thiên Hậu Cung lập năm 1923 cùng nghệ thuật gốm sứ, mộc chạm và sơn mài cổ truyền.
  • Giá trị văn hóa diễn xướng: Lưu giữ nguyên vẹn nghi thức lễ Chánh tế, lễ rước cộ Bà, nghệ thuật múa Hẩu và múa lân sư rồng của tứ bang người Hoa.
  • Giá trị cố kết cộng đồng: Thể hiện sự hòa hợp, đoàn kết gắn bó keo sơn giữa cộng đồng người Việt và bốn bang người Hoa (Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ).
  • Giá trị nhân văn nghĩa tình: Lan tỏa truyền thống thiện nguyện, hiếu khách và sẻ chia qua mô hình lễ hội văn minh, nghĩa tình phục vụ cộng đồng.

Mỗi mùa trăng tròn tháng Giêng tỏa sáng trên mái ngói âm dương cổ kính bên dòng sông Sài Gòn, tiếng trống lân sư rồng rộn rã của lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương lại ngân vang như lời chúc phúc đầu năm an lành gửi tới muôn nhà. Không chỉ giữ gìn mạch nguồn tín ngưỡng tôn kính bậc Thánh Mẫu hiền từ, kỳ đại lễ còn thắp sáng mãi ngọn lửa nghĩa tình, lòng nhân ái và bản sắc văn hóa giao thoa độc đáo của vùng đất phương Nam.

Chia sẻ:
HC

NSSC TP. Hồ Chí Minh

hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội TP. Hồ Chí Minh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất