Nghề làm muối Long Điền - Vị mặn mòi giọt ngọc trắng miền biển Đông
NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Dưới bầu trời duyên hải ngập tràn nắng gió, nghề làm muối Long Điền hiện lên như một bức tranh lao động tráng lệ với hàng trăm ô ruộng phản chiếu ánh sáng lấp lánh như gương soi. Vượt qua hàng thế kỷ thăng trầm cùng lịch sử khai hoang mở cõi phương Nam, nghề làm muối nơi đây không chỉ mang lại nguồn sinh kế bền bỉ cho bao thế hệ diêm dân mà còn lưu giữ kho tàng tri thức dân gian độc đáo của vùng đất Bà Rịa.
Lịch sử khai mở của nghề làm muối Long Điền
Lịch sử phát triển của nghề muối tại vùng đất Long Điền gắn liền chặt chẽ với công cuộc khai phá miền Đông Nam Bộ của các thế hệ tiền nhân từ nhiều thế kỷ trước.
Cội nguồn khai hoang gắn liền cư dân phương Nam
Vào khoảng cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII, khi các đoàn lưu dân từ vùng ngũ Quảng xuôi thuyền vượt sóng vào phương Nam định cư lập nghiệp, họ đã nhận thấy dải ven biển Long Điền sở hữu những điều kiện tự nhiên lý tưởng bậc nhất để làm muối. Vùng đất này có nền đất sét pha cát chặt chẽ, nằm cạnh cửa sông và vịnh biển kín gió, độ mặn của nước biển cao quanh năm và lượng mưa hàng năm tương đối thấp so với các vùng lân cận. Tận dụng ưu thế trời ban, những diêm dân tiên phong đã quai đê lấn biển, ngăn mặn mở đồng để khai sinh ra những cánh đồng muối đầu tiên.
Bằng sự kiên trì và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều đời, người dân Long Điền đã sáng tạo ra phương pháp phơi nước trên nền đất nện thủ công, biến nguồn nước mặn đại dương thành nguồn tài nguyên nuôi sống gia đình. Trong không gian trù phú của vùng đất cổ, bên cạnh làng nghề bánh tráng An Ngãi Long Điền Bà Rịa Vũng Tàu nức tiếng và các di tích lịch sử linh thiêng như Dinh Cô Long Hải Bà Rịa Vũng Tàu, nghề muối đã nhanh chóng trở thành một trong những trụ cột kinh tế và văn hóa vững chắc của toàn vùng duyên hải phương Nam.
Thời kỳ thịnh vượng cung ứng muối cho xứ Nam Kỳ
Bước sang thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX, các cánh đồng muối Long Điền đã mở rộng lên đến hàng ngàn héc-ta, trải dài qua nhiều xã ven biển như An Ngãi, Tam Phước và thị trấn Long Điền. Nhờ chất lượng hạt muối trắng trong, sạch sẽ và vị mặn dịu không gắt, muối Long Điền nhanh chóng trở thành mặt hàng thiết yếu được vận chuyển bằng ghe bầu xuôi ngược khắp các nẻo đường sông rạch miền Tây Nam Bộ và xuất khẩu sang tận Campuchia.
Sản phẩm của làng nghề giữ vai trò huyết mạch trong đời sống thường nhật và các ngành nghề chế biến thực phẩm truyền thống của cả vùng đất phương Nam. Hàng triệu tấn muối từ đây đã cung cấp nguyên liệu tối quan trọng cho các làng nghề ủ chượp nước mắm trứ danh tại Phú Quốc, Phan Thiết và Vũng Tàu, cũng như phục vụ việc ướp cá tôm dồi dào từ các chuyến tàu đánh bắt khơi xa trở về sau những ngày lễ linh thiêng như lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ. Uy tín của hạt muối Long Điền đã được khẳng định vững chắc, trở thành thước đo phẩm chất muối tiêu chuẩn của cả xứ Nam Kỳ xưa.
Kỹ thuật canh tác dân gian trong nghề làm muối Long Điền
Quy trình sản xuất muối tại Long Điền là sự kết tinh của tri thức dân gian truyền đời, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về con nước thủy triều, hướng gió và bức xạ mặt trời.
Quy hoạch hệ thống ruộng nề và ô kết tinh muối
Khác với phương pháp trải bạt cao su hiện đại ở nhiều nơi, diêm dân Long Điền đến nay vẫn trung thành gìn giữ phương pháp làm muối truyền thống trên nền đất phù sa nện chặt. Toàn bộ cánh đồng muối được quy hoạch vô cùng khoa học thành hệ thống bậc thang nhiều cấp độ, bao gồm ruộng chứa nước biển, ruộng phơi nề và cuối cùng là các ô kết tinh muối. Mặt ruộng phải được cày ải, san phẳng và dùng con lăn đá nặng hàng tạ để lu lèn thật kỹ lưỡng sao cho mặt đất chai cứng, tuyệt đối không thấm nước và ngăn bùn đen lẫn vào tinh thể muối.
Việc lấy nước biển vào ruộng dựa hoàn toàn vào chu kỳ nhật triều tự nhiên. Khi triều cường dâng cao vào những ngày rằm hoặc mồng một đầu tháng, diêm dân mở cống đón nước biển trong vắt từ ngoài lạch sâu vào các hồ chứa lắng cặn phù sa. Từ hồ chứa, nước biển được điều tiết tuần tự qua từng cấp ruộng phơi theo độ nghiêng tự nhiên để tăng dần nồng độ muối dưới tác động thiêu đốt của nắng trời.

Nghệ thuật phơi nước biển tạo độ mặn cho nước chạt
Linh hồn của nghề muối đất Bà Rịa nằm ở phương pháp phơi nước truyền thống. Nước biển sau khi phơi qua nhiều chặng ruộng sẽ bốc hơi liên tục, từ độ mặn ban đầu khoảng ba độ Baume sẽ cô đặc dần lên tới hai mươi lăm độ Baume để tạo thành nước chạt đậm đặc. Đây là giai đoạn đòi hỏi người thợ phải liên tục đo độ mặn bằng đồng hồ Baume hoặc bằng kinh nghiệm nếm vị nước chạt trên đầu lưỡi, kết hợp quan sát váng muối kết mỏng trên mặt nước.
Khi nước chạt đạt đến độ bão hòa hoàn hảo, diêm dân mới tháo nước vào các ô kết tinh đã được lu lèn bóng láng như mặt gương. Dưới ánh nắng chói chang của mùa khô duyên hải kéo dài từ tháng mười hai đến tháng năm năm sau, các tinh thể muối natri clorua bắt đầu kết tụ nhanh chóng, lấp lánh như hàng triệu hạt kim cương phủ kín đáy ruộng. Bất kỳ một cơn mưa rào bất chợt nào cũng có thể làm tan biến toàn bộ công sức lao động, do đó người thợ luôn phải theo dõi sát sao từng biến đổi của áng mây và hướng gió trên nền trời biển.
Thời khắc cào muối trắng tinh khôi trên cánh đồng
Khi lớp muối kết tinh đạt độ dày từ một đến hai phân, người thợ bắt đầu bước vào công đoạn thu hoạch vất vả nhưng tràn ngập niềm vui. Công việc cào muối thường diễn ra vào buổi trưa hoặc đầu giờ chiều, thời điểm nhiệt độ trên đồng muối lên tới đỉnh điểm, giúp hạt muối khô ráo và ráo nước nhanh nhất. Từng tốp diêm dân xứ biển đội nón lá, bịt khăn kín mít, thoăn thoắt dùng bắp cào gỗ gom muối lại thành từng luống dài thẳng tắp.
Từ các luống muối dài, diêm dân nhanh tay đắp muối thành những ụ muối hình chóp nón nhô cao sừng sững khắp mặt ruộng để nước chạt còn sót lại chảy hết xuống rãnh thoát. Cả cánh đồng muối lúc này biến thành một bức tranh tuyệt mỹ với hàng trăm chóp núi tuyết trắng phau soi bóng xuống mặt nước trong veo. Sau khi ráo nước, muối được xúc vào quang gánh tre hoặc xe cút kít để vận chuyển về các chòi muối kiên cố ven đê, sẵn sàng phân phối đến tay người tiêu dùng.
| Công đoạn sản xuất | Thao tác kỹ thuật dân gian | Yêu cầu tiêu chuẩn chất lượng |
|---|---|---|
| Lấy nước triều cường | Mở cống dẫn nước biển sâu vào hồ lắng cặn | Nước biển trong vắt không lẫn tạp chất rác hữu cơ |
| Lu lèn mặt ruộng nề | Dùng con lăn đá nện chặt nền đất sét pha cát | Mặt đất cứng chắc không thấm nước và không sinh bùn |
| Phơi nước luyện chạt | Dẫn nước qua nhiều cấp ruộng bốc hơi dưới nắng gắt | Độ mặn nước chạt đạt từ 25 đến 28 độ Baume chuẩn |
| Nuôi hạt kết tinh | Tháo nước chạt vào ô kết tinh phơi dưới nắng trưa | Tinh thể muối hình khối lập phương to chắc trắng trong |
| Thu hoạch gánh muối | Cào luống vun thành chòi chóp nón ráo hết nước đọng | Hạt muối khô ráo thuần khiết vị mặn đượm hậu ngọt |
Đặc tính chất lượng vượt trội từ nghề làm muối Long Điền
Chính nhờ phương pháp phơi nước đất truyền thống và điều kiện thổ nhưỡng đặc thù đã ban tặng cho sản phẩm muối Long Điền những phẩm cấp vượt trội so với nhiều vùng muối khác trên cả nước.
Hạt muối to chắc đượm vị mặn dịu êm tự nhiên
Điểm khác biệt lớn nhất của sản phẩm muối Long Điền Bà Rịa Vũng Tàu chính là kích thước hạt muối to, góc cạnh sắc nét, tinh thể hình lập phương rắn chắc và màu sắc trắng đục tự nhiên như hạt ngọc thô. Khi cắn thử một hạt muối, thực khách sẽ cảm nhận được vị mặn đậm đà nhưng không chát đắng ở đầu lưỡi, thay vào đó là vị ngọt hậu thanh tao kéo dài rất dễ chịu. Điều này có được là nhờ quy trình kết tinh chậm rãi trên nền đất sét, giúp giữ lại hàm lượng khoáng chất tự nhiên vi lượng quý giá như magie, canxi và kali.
Sự mặn mòi thuần khiết này tương đồng với phẩm chất hạt muối nổi tiếng của làng muối truyền thống Sa Huỳnh nơi dải đất miền Trung kiên cường. Từng hạt muối trắng ngần của vùng duyên hải phương Nam là kết tinh của nắng vàng, gió biển và những giọt mồ hôi mặn chát của người lao động, trở thành gia vị không thể thiếu làm nên linh hồn cho các món ăn bình dị của người dân bản địa, từ nồi canh chua cá biển cho đến tô bánh canh Long Hương Bà Rịa trứ danh.
Nguyên liệu cốt lõi trong nghề ủ nước mắm truyền thống
Trong kỹ nghệ chế biến nước mắm truyền thống của người Việt, muối được ví như chiếc chìa khóa quyết định chất lượng của từng giọt nước mắm cốt. Các nhà thùng nước mắm danh tiếng luôn săn đón muối Long Điền bởi đặc tính hạt muối sạch, ít tạp chất kim loại nặng và đã được ủ ráo nước từ vài tháng đến một năm để loại bỏ hoàn toàn vị chát của mật muối. Khi trộn muối Long Điền với cá cơm tươi theo tỷ lệ ba cá một muối, hạt muối tan chậm rãi giúp thịt cá phân giải đạm tự nhiên tối ưu mà không làm cá bị thối rữa hay biến màu.
Nước mắm được ủ bằng muối Long Điền luôn đạt màu hổ phách sóng sánh, hương thơm nồng nàn quyến rũ và vị ngọt đạm sâu lắng nơi cuống họng. Bên cạnh đó, muối hạt nơi đây còn là nguyên liệu không thể thay thế để muối các loại cá khô, mắm ruốc, mắm tôm và bảo quản thủy hải sản tươi sống cho các đoàn tàu đánh cá dài ngày trên ngư trường biển Đông rộng lớn.

Bảo tồn và tôn vinh di sản của nghề làm muối Long Điền
Trải qua bao thăng trầm cùng sự biến đổi khí hậu và áp lực phát triển đô thị ven biển, nghề làm muối tại Long Điền đang nhận được sự quan tâm đặc biệt để bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa ngàn đời.
Dấu mốc Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và tri thức dân gian đặc sắc được bồi đắp qua nhiều thế kỷ, nghề làm muối tại tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục di sản phi vật thể quốc gia. Sự công nhận này là phần thưởng vô giá tôn vinh sự cần cù, nhẫn nại và óc sáng tạo tuyệt vời của cộng đồng diêm dân Long Điền, những người đã kiên cường gìn giữ nghề truyền thống của tổ tiên.
Danh hiệu quốc gia không chỉ nâng cao vị thế và giá trị thương hiệu cho hạt muối hạt phương Nam mà còn tạo cơ sở pháp lý vững chắc để các cấp chính quyền triển khai các đề án bảo tồn vùng canh tác muối, nâng cấp hạ tầng thủy lợi đồng muối và hỗ trợ kỹ thuật sản xuất sạch cho diêm dân. Đây cũng là niềm tự hào chung của cư dân địa phương trong mỗi dịp hành hương trẩy hội truyền thống lớn như lễ hội Dinh Cô Long Hải.
Khát vọng giữ nghề của những diêm dân kiên trung
Dù thu nhập từ hạt muối còn gặp nhiều bấp bênh trước sự biến động của giá cả thị trường và thời tiết đỏng đảnh, những người con của biển Long Điền vẫn sắt son một lòng gắn bó với mặt ruộng nề. Nhiều mô hình hợp tác xã muối kiểu mới đã ra đời, áp dụng công nghệ muối tinh sạch, muối sấy iod và phát triển các sản phẩm muối ẩm thực cao cấp, muối ngâm chân thảo dược phục vụ du lịch chăm sóc sức khỏe.
Góp phần bảo tồn và đưa các giá trị di sản bản địa đến gần hơn với công chúng, chuyên trang TP. Hồ Chí Minh NSSC luôn tích cực đồng hành, số hóa và quảng bá các phóng sự chuyên sâu về nghề thủ công truyền thống trên các kênh truyền thông hiện đại. Việc kết nối đồng muối Long Điền với các tour du lịch trải nghiệm sinh thái biển hứa hẹn sẽ mang đến sức sống mới cho làng nghề, giúp du khách thấu hiểu sâu sắc sự gian truân và tình yêu biển cả của người diêm dân.
Giữa nắng gió đại ngàn của biển khơi phương Nam, nghề làm muối Long Điền vẫn bền bỉ kết tinh nên những giọt ngọc trắng tinh khôi cho đời. Dấu chân nhọc nhằn của người diêm dân in trên nền cát mặn và vị đậm đà của hạt muối quê hương sẽ mãi là biểu tượng bất diệt cho ý chí kiên cường, tấm lòng thủy chung son sắt của con người Nam Bộ trước biển trời Tổ quốc.
NSSC TP. Hồ Chí Minh
hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề TP. Hồ Chí Minh.
Bài liên quan
Làng bánh tráng Phú Hòa Đông - Hương gạo nồng nàn trên đất thép Củ Chi
Làng bánh tráng Phú Hòa Đông nức tiếng đất thép Củ Chi với nghề tráng bánh thủ công truyền thống, tạo nên những nong bánh tráng mỏng dai thơm ngát hương gạo son.
Lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu - Di sản nghi lễ tiểu cung đình tri ân Đức Tả quân
Khám phá lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu với nghi thức tế lễ tiểu cung đình triều Nguyễn, lễ Khai hạ cầu an và nghệ thuật hát bội cổ truyền đất Gia Định.
Lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương - Sắc màu văn hóa rằm tháng Giêng đất Thủ
Lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương rộn ràng mỗi dịp rằm tháng Giêng với đoàn rước cộ Bà qua phố phường Thủ Dầu Một và truyền thống nghĩa tình.



