Bỏ qua đến nội dung

Chợ Bến Thành - Biểu tượng kiến trúc giao thương trăm năm giữa lòng Sài Gòn

Tọa lạc tại giao điểm sầm uất bậc nhất trung tâm đô thị phương Nam, chợ Bến Thành hiện diện như một chứng nhân lịch sử xuyên suốt hơn ba thế kỷ hình thành và phát triển của vùng đất Gia Định xưa. Công trình kết tinh nghệ thuật kiến trúc nhà lồng Đông Dương đầu thế kỷ hai mươi cùng kho tàng điêu khắc gốm mỹ nghệ bản địa độc đáo.

NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Tháp đồng hồ bốn mặt uy nghiêm tại cửa Nam chợ Bến Thành giữa trung tâm Sài Gòn

Giữa nhịp chuyển mình năng động của những tòa cao ốc hiện đại nơi trung tâm Quận 1, chợ Bến Thành vẫn kiêu hãnh giữ vững dáng vẻ cổ kính với tháp đồng hồ 4 mặt vươn cao dưới nắng phương Nam. Quần thể kiến trúc do hãng thầu Brossard et Mopin kiến tạo năm 1914 này là không gian bảo tồn ký ức giao thương, mỹ thuật và nếp sống phóng khoáng của cư dân Sài Gòn qua nhiều thế hệ.

Hành trình lịch sử hơn hai thế kỷ của chợ Bến Thành

Lịch sử hình thành chợ Bến Thành gắn liền mật thiết với quá trình quy hoạch đô thị và giao thương đường thủy tại vùng đất Nam Bộ từ cuối thế kỷ XVIII. Trải qua những biến thiên lịch sử từ khu chợ lá ven sông đến công trình nhà lồng kiên cố giữa trung tâm thành phố, diện mạo của ngôi chợ phản ánh sinh động bước chuyển mình từ cấu trúc thị tứ truyền thống sang đô thị cận đại phương Đông.

Nguồn gốc tên gọi bên bến sông Bến Nghé xưa

Khởi nguyên của chợ Bến Thành bắt đầu từ trước khi người Pháp đặt chân đến vùng đất Nam Kỳ, gắn liền với cấu trúc phòng thủ và sinh hoạt kinh tế của lịch sử phủ Gia Định. Vào năm 1790, sau khi vua Gia Long cho kiến thiết thành Bát Quái (còn gọi là thành Quy) trên gò đất cao tại thôn Tân Khai, một bến sông nhộn nhịp nằm dọc theo bờ bến sông Bến Nghé được quy hoạch để đón tiếp thương thuyền và quân nhân ra vào thành Gia Định. Chính từ vị trí địa lý kết nối trực tiếp giữa bến nước với cổng thành này, danh xưng Bến Thành đã ra đời và trở thành tên gọi chính thức của khu chợ sầm uất bậc nhất vùng đất phương Nam.

Trong bộ địa chí Gia Định thành thông chí do danh sĩ Trịnh Hoài Đức biên soạn đầu thế kỷ XIX, khu phố chợ ven sông được miêu tả với cảnh ghe thuyền nối đuôi nhau ngày đêm không ngớt. Dưới thời Tổng trấn Lê Văn Duyệt, giao thương tại đây phát triển rực rỡ với các dãy phố ngói âm dương bày bán lụa là, gốm sứ, thảo dược và lúa gạo lục tỉnh. Sau biến cố năm 1859 khiến khu chợ cổ bị thiêu hủy, người Pháp dựng lại chợ dọc kênh Chợ Vải (nay là đường Nguyễn Huệ) trước khi thay bằng mái ngói vào năm 1870.

Cuộc di dời về khu vực ao Bồ Rệt năm 1912

Bước sang đầu thế kỷ XX, khu chợ cũ dọc đại lộ Kinh Lấp bộc lộ sự quá tải trước đà tăng dân số đô thị và sự xuống cấp của hệ thống khung sườn. Mùa hè năm 1911, một trận gió lốc lớn làm sập một gian nhà lồng của chợ cũ, đặt ra yêu cầu cấp thiết cho chính quyền Sài Gòn trong việc quy hoạch khu chợ trung tâm mới có quy mô bề thế, kết nối trực tiếp với mạng lưới giao thông đường sắt và đường bộ.

Địa điểm được lựa chọn để kiến thiết ngôi chợ mới là khu vực đầm lầy trũng thấp có tên gọi dân gian là ao Bồ Rệt (phiên âm từ Marais Boresse), nằm ngay phía nam nhà ga xe lửa Sài Gòn – Mỹ Tho và giới hạn bởi bốn trục đường Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Lưu Văn Lang cùng quảng trường Quách Thị Trang ngày nay. Công tác san lấp đầm lầy và xử lý nền đất yếu được triển khai từ năm 1912 dưới sự thi công của hãng thầu Brossard et Mopin, một doanh nghiệp xây dựng danh tiếng của Pháp tại Đông Dương. Song hành cùng dự án nhà lồng chính, nhà doanh thương Hứa Bổn Hòa cũng xây dựng đồng bộ những dãy phố lầu thương mại bao quanh bốn mặt chợ, tạo nên một quần thể giao thương quy củ bậc nhất Đông Nam Á.

Sự kiện khánh thành Tân Vương Hội tháng 3 năm 1914

Sau hơn hai năm thi công liên tục từ năm 1912 đến đầu năm 1914, công trình chợ Bến Thành mới tại khu vực ao Bồ Rệt đã chính thức hoàn thiện và đi vào hoạt động. Theo khảo cứu của nhà văn hóa Vương Hồng Sển trong tác phẩm Sài Gòn năm xưa, lễ khánh thành ngôi chợ mới diễn ra vô cùng trọng thể trong suốt ba ngày cuối tháng 3 năm 1914 (tức ngày 28, 29 và 30 tháng 3 năm 1914) với sự kiện văn hóa rực rỡ được báo chí quốc ngữ đương thời gọi là lễ hội Tân Vương Hội.

Sự kiện lễ hội Tân Vương Hội thu hút hơn một trăm nghìn người dân từ khắp Sài Gòn – Chợ Lớn và lục tỉnh Nam Kỳ đổ về chiêm ngưỡng diện mạo công trình thế kỷ. Trong suốt ba đêm lễ hội, pháo bông rực sáng trên bầu trời quảng trường phía trước cửa Nam, hòa cùng tiếng trống lân, các đoàn xe hoa diễu hành và những buổi trình diễn ca nhạc cổ truyền, mở đầu cho hơn một thế kỷ giao thương không ngừng nghỉ của ngôi chợ biểu tượng.

Giai đoạn lịch sửVị trí quy hoạch không gianĐặc điểm cấu trúc kiến trúcDấu ấn lịch sử và văn hóa tiêu biểu
Trước năm 1859Ven bờ bến sông Bến Nghé, gần thành Bát Quái (Quy thành) và thành PhụngPhố chợ truyền thống lợp ngói âm dương và nhà lá ven bến thuyềnHình thành danh xưng Bến Thành, được ghi chép trong Gia Định thành thông chí
Giai đoạn 1860 – 1911Dọc theo kênh Chợ Vải (Kinh Lấp, nay là trục đường Nguyễn Huệ, Quận 1)Năm gian nhà lồng khung gỗ, cột gạch, mái lợp ngói và khung sắtTrung tâm buôn bán sầm uất của đô thị Sài Gòn thời kỳ đầu quy hoạch Pháp
Giai đoạn 1912 – 1914Khu vực ao Bồ Rệt (Marais Boresse) đã san lấp tại trung tâm Quận 1Nhà lồng bê tông cốt thép do hãng thầu Brossard et Mopin thi côngKhánh thành dịp lễ hội Tân Vương Hội (tháng 3/1914) với tháp đồng hồ 4 mặt
Giai đoạn 1952 – nayGiữ nguyên tọa độ trung tâm Quận 1, kết nối quảng trường trước cửa NamBổ sung 12 bức phù điêu gốm Biên Hòa năm 1952, đại trùng tu năm 1985Được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố, biểu tượng đô thị

Nghệ thuật quy hoạch và kiến trúc đặc sắc tại chợ Bến Thành

Giá trị trường tồn của chợ Bến Thành nằm ở ngôn ngữ kiến trúc Đông Dương kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật xây dựng bê tông cốt thép hiện đại của phương Tây với các giải pháp thông gió, chiếu sáng thích ứng hoàn hảo cùng khí hậu nhiệt đới gió mùa phương Nam.

Biểu tượng tháp đồng hồ 4 mặt nơi cửa Nam

Điểm nhấn thị giác nổi bật nhất làm nên hình ảnh nhận diện kinh điển của chợ Bến Thành chính là tháp đồng hồ 4 mặt tọa lạc uy nghi ngay trên đỉnh Cửa Nam, hướng thẳng ra quảng trường trung tâm và bùng binh giao thông huyết mạch. Ngọn tháp được thiết kế theo bố cục hình khối vuông vức với phần mái chóp lợp ngói đỏ vươn cao, bốn mặt tường đều gắn mặt đồng hồ tròn lớn giúp cư dân và thương nhân di chuyển từ mọi hướng trục đường Lê Lợi, Hàm Nghi hay Trần Hưng Đạo đều có thể quan sát thời gian dễ dàng.

Bên dưới chân tháp đồng hồ 4 mặt là vòm cổng Cửa Nam mở rộng với dòng chữ đắp nổi tên chợ sắc nét cùng không gian thờ tự trang nghiêm dành cho ban quản lý và các tiểu thương gửi gắm ước vọng quốc thái dân an, buôn may bán đắt. Qua hơn 110 năm tồn tại, hình ảnh ngọn tháp đồng hồ trầm mặc giữa lòng phố thị đã đi vào hội họa, nhiếp ảnh, âm nhạc và trở thành biểu tượng thị giác đại diện cho vùng đất Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh.

Kiến trúc nhà lồng mái ngói đỏ và hành lang vòm cổ kính của chợ Bến Thành
Kiến trúc nhà lồng mái ngói đỏ và hành lang vòm cổ kính của chợ Bến Thành

Kết cấu nhà lồng bê tông và bốn cửa chính

Trên tổng diện tích mặt bằng rộng khoảng 13.056 mét vuông được quy hoạch theo hình chữ nhật cân đối, hãng thầu Brossard et Mopin đã thiết kế chợ Bến Thành với bốn cửa chính quay ra bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc cùng mười hai cửa phụ tỏa đều quanh chu vi công trình. Cửa Nam hướng ra quảng trường trung tâm, Cửa Bắc mở ra đường Lê Thánh Tôn, Cửa Đông tiếp giáp đường Phan Bội Châu và Cửa Tây nhìn ra đường Phan Chu Trinh, tạo nên mạng lưới giao thông nội bộ thông suốt theo hình chữ thập giao cắt tại tâm điểm nhà lồng.

Để thích ứng với bức xạ nhiệt gay gắt và lượng mưa lớn của vùng khí hậu nhiệt đới Nam Bộ, các kiến trúc sư Pháp đã áp dụng kết cấu khung bê tông cốt thép kết hợp vì kèo thép chịu lực nâng đỡ hệ mái lợp ngói đỏ phân tầng. Giữa các tầng mái ngói có khoảng hở thông tầng lắp đặt hệ thống lam gió và ô cửa kính lấy sáng tự nhiên, tạo hiệu ứng đối lưu không khí liên tục theo phương thẳng đứng giúp không gian bên trong luôn thông thoáng. Trong đợt đại trùng tu quy mô lớn vào năm 1985, toàn bộ hệ mái ngói và mặt bằng nền chợ đã được gia cố vững chắc nhưng vẫn bảo tồn nguyên vẹn đường nét kiến trúc cổ điển năm 1914.

Mười hai bức phù điêu gốm Biên Hòa gắn cổng chợ

Một trong những di sản mỹ thuật độc bản nâng tầm giá trị văn hóa của chợ Bến Thành chính là hệ thống mười hai bức phù điêu gốm Biên Hòa được gắn trang trọng trên vòm bốn cửa chính Đông, Tây, Nam, Bắc trong đợt tu bổ năm 1952. Bộ tác phẩm điêu khắc gốm kiến trúc này do họa sĩ Lê Văn Mậu (giảng viên tài hoa của Trường Mỹ nghệ Biên Hòa) trực tiếp phác thảo mẫu trên đất sét và phối hợp cùng các nghệ nhân gốm danh tiếng vùng Đồng Nai chế tác thủ công.

Kế thừa kỹ nghệ tạo hình đất nung và phối men cổ truyền từ làng gốm Tân Vạn Biên Hòa Đồng Nai, mỗi bức phù điêu có kích thước lớn được chia thành nhiều mảnh ghép nhỏ để đưa vào lò bầu nung củi ở nhiệt độ cao nhằm tránh cong vênh, sau đó mới chuyển về Sài Gòn lắp ghép hoàn chỉnh lên mặt tường cổng chợ. Các bức phù điêu gốm Biên Hòa khắc họa sinh động những sản vật nông nghiệp và ngư nghiệp trù phú của miền Nam như hình tượng bò tơ, cá đuối, ngỗng, vịt, nải chuối cùng các loài hoa trái nhiệt đới, vừa mang chức năng chỉ dẫn phân khu ngành hàng truyền thống vừa tôn vinh vẻ đẹp lao động bình dị của cư dân châu thổ phương Nam.

Không gian văn hóa giao thương sống động trong chợ Bến Thành

Vượt lên trên giá trị của một công trình xây dựng cổ điển, chợ Bến Thành được ví như một bảo tàng sống động phản ánh trọn vẹn bản sắc văn hóa giao thương, nghệ thuật thủ công mỹ nghệ và tinh hoa ẩm thực truyền thống của vùng đất Nam Bộ.

Mạng lưới ngành hàng thủ công và nông sản Nam Bộ

Bên trong không gian nhà lồng rộng lớn của chợ Bến Thành, gần một nghìn rưỡi sạp hàng được quy hoạch khoa học theo từng phân khu chuyên biệt, nối kết với nhau bằng những lối đi bàn cờ thẳng tắp. Khu vực quanh Cửa Nam tập trung các gian hàng vải vóc, tơ lụa, thổ cẩm và trang phục áo dài truyền thống; khu vực Cửa Bắc rực rỡ sắc màu của hoa tươi và trái cây nhiệt đới bốn mùa từ khắp miệt vườn Nam Bộ; trong khi hai cánh Cửa Đông và Cửa Tây quy tụ các sạp thực phẩm khô, bánh mứt cổ truyền cùng hàng thủ công mỹ nghệ tinh xảo.

Tại các gian hàng mỹ nghệ và gia dụng truyền thống trong chợ, du khách dễ dàng bắt gặp sự hiện diện của những dòng sản phẩm thủ công danh tiếng gắn liền với lịch sử làng nghề phương Nam như những chiếc tô, chén men vẽ hình gà trống mộc mạc từ làng gốm Lái Thiêu hay các bức tranh khảm trứng, hộp gỗ sơn son thếp vàng lộng lẫy của làng sơn mài Tương Bình Hiệp. Đặc biệt vào mỗi dịp cuối năm âm lịch, phân khu đồ khô và bánh mứt tại nhà lồng lại ngạt ngào hương thơm của mứt me Sài Gòn chua ngọt dẻo quánh cùng hàng trăm thức quà quê dân dã, tái hiện bức tranh văn hóa Tết cổ truyền ấm áp giữa lòng đô thị.

Không gian trưng bày nông sản và trái cây nhiệt đới phong phú bên trong chợ Bến Thành
Không gian trưng bày nông sản và trái cây nhiệt đới phong phú bên trong chợ Bến Thành

Bản giao hưởng văn hóa ẩm thực trong nhà lồng

Phân khu ẩm thực truyền thống nằm ở trung tâm và phía tây bắc nhà lồng chợ Bến Thành từ lâu đã trở thành điểm hội tụ của những hương vị tiêu biểu nhất làm nên danh tiếng văn hóa ẩm thực Sài Gòn – Nam Bộ. Không gian nơi đây lưu giữ trọn vẹn phong cách thưởng thức bình dị, gần gũi với những dãy bàn gỗ dài nơi thực khách có thể quan sát trực tiếp sự khéo léo của những nghệ nhân ẩm thực dân gian đã gắn bó với ngôi chợ qua nhiều thế hệ.

Tại không gian văn hóa ẩm thực này, bức tranh giao thoa văn hóa Việt – Hoa – Khmer hiện lên sống động qua từng thức quà đặc trưng. Từ đĩa cơm tấm Sài Gòn thơm lừng hương gạo tấm dẻo hòa quyện cùng sườn nướng mật ong, ổ bánh mì Sài Gòn giòn rụm mang dấu ấn giao thoa ẩm thực Pháp – Việt, cho đến tô hủ tiếu Nam Vang Sài Gòn thanh ngọt nước dùng xương hầm hay hương vị đậm đà mộc mạc của tô bún mắm Sài Gòn hội tụ sản vật đồng bằng sông Cửu Long. Cùng với các loại chè truyền thống Nam Bộ, gỏi cuốn và bánh dân gian, khu ẩm thực trong nhà lồng chợ đã góp phần đưa chợ Bến Thành vào danh sách những không gian trải nghiệm văn hóa ẩm thực bản địa đặc sắc bậc nhất thế giới.

Giá trị biểu tượng đô thị và bảo tồn chợ Bến Thành

Trải qua hơn một thế kỷ song hành cùng lịch sử cận đại và hiện đại của thành phố, chợ Bến Thành không chỉ là trung tâm kinh tế thương mại sầm uất mà còn kết tinh giá trị lịch sử, kiến trúc và tâm thức văn hóa của người dân phương Nam.

Danh hiệu di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố

Với những giá trị nguyên bản về mặt lịch sử đô thị, kỹ thuật xây dựng nhà lồng đầu thế kỷ XX và nghệ thuật trang trí gốm sứ độc đáo, chợ Bến Thành đã chính thức được Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh quyết định xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố. Danh hiệu di sản này khẳng định vị thế không thể thay thế của công trình trong quần thể các di sản kiến trúc tiêu biểu khu vực trung tâm Quận 1, bên cạnh những công trình lịch sử lâu đời của vùng đất Sài Gòn – Gia Định.

Bên cạnh giá trị kiến trúc vật thể, nơi đây còn khắc ghi nhiều dấu mốc lịch sử hào hùng của nhân dân thành phố trong các phong trào yêu nước và đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc. Quảng trường phía trước Cửa Nam của chợ từng chứng kiến những cuộc biểu tình sục sôi của học sinh, sinh viên, tiểu thương và nhân dân Sài Gòn qua các thời kỳ lịch sử, thể hiện khí phách kiên cường cùng tinh thần đoàn kết, yêu chuộng hòa bình và khát vọng tự do của con người vùng đất phương Nam.

Gìn giữ diện mạo di sản giữa nhịp sống hiện đại

Trong quy hoạch phát triển không gian đô thị hiện đại của thế kỷ XXI, khu vực quảng trường trước chợ Bến Thành đã trở thành đầu mối giao thông công cộng trọng điểm kết nối nhà ga ngầm trung tâm của tuyến đường sắt đô thị Metro số 1 (Bến Thành – Suối Tiên) với các trục phố đi bộ và không gian văn hóa lân cận. Công tác chỉnh trang cảnh quan quảng trường, tôn tạo màu sơn vàng kem cổ điển của bốn mặt tường cùng việc bảo dưỡng định kỳ hệ thống tháp đồng hồ 4 mặt và mười hai bức phù điêu gốm Biên Hòa luôn được thực hiện nghiêm ngặt theo nguyên tắc bảo tồn di sản kiến trúc.

Trên hành trình số hóa và lan tỏa hệ thống di sản văn hiến phương Nam, chuyên trang TP. Hồ Chí Minh NSSC tiếp tục cập nhật kho dữ liệu bách khoa toàn diện về các công trình biểu tượng, danh thắng và giá trị văn hóa bản địa của thành phố. Sự hiện diện bền bỉ của chợ Bến Thành giữa tâm điểm giao thoa quá khứ và tương lai chính là minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của bản sắc văn hóa Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh, nơi di sản trăm năm vẫn từng ngày tỏa sáng và đồng hành cùng nhịp bước vươn mình của một siêu đô thị văn minh, nghĩa tình.

Chia sẻ:
HC

NSSC TP. Hồ Chí Minh

hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm TP. Hồ Chí Minh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất