Bỏ qua đến nội dung

Địa đạo Củ Chi - Kỳ quan thành phố ngầm trong lòng đất thép

Nằm ẩn mình dưới những cánh rừng xanh vùng Tây Bắc Thành phố Hồ Chí Minh, địa đạo Củ Chi là hệ thống phòng thủ ngầm liên hoàn kết tinh trí tuệ quân sự dân gian và ý chí bất khuất của quân dân Nam Bộ qua hai cuộc kháng chiến giữ nước.

NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 20 phút đọc

Không gian rừng cây xanh mát bao bọc khu di tích lịch sử địa đạo Củ Chi

Sâu dưới lớp đất sét pha đá ong rắn chắc hàng triệu năm tuổi, mạng lưới đường hầm chằng chịt của địa đạo Củ Chi vươn dài hàng trăm cây số như một mạch máu ngầm bền bỉ. Công trình không chỉ gây kinh ngạc cho giới nghiên cứu lịch sử quân sự thế giới bởi kỹ thuật đào đắp thủ công bằng cuốc cùn và ki xúc đất, mà còn lưu giữ trọn vẹn nhịp sống văn hóa kháng chiến giữa vùng Đất thép thành đồng.

Lịch sử khởi nguồn và địa chất của địa đạo Củ Chi

Sự ra đời của địa đạo Củ Chi không phải là một công trình ngẫu nhiên mà là kết quả tất yếu từ vị trí địa chiến lược sát nách trung tâm đô thị Sài Gòn cùng điều kiện tự nhiên đặc hữu của vùng gò đồi chuyển tiếp Đông Nam Bộ. Trải qua gần ba thập kỷ kiên trì kiến tạo, hệ thống đường hầm đã phát triển từ những căn hầm trú ẩn đơn lẻ thành một pháo đài ngầm vĩ đại.

Khởi nguồn từ những căn hầm bí mật thời chống Pháp

Tiếp nối truyền thống yêu nước kiên cường từ thời kỳ căn cứ Mười Tám Thôn Vườn Trầu và Khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940 ở vùng Hóc Môn — Bà Điểm kế cận, nhân dân vùng đất Củ Chi đã sớm hình thành ý thức xây dựng làng xã chiến đấu để bảo vệ lực lượng cách mạng. Theo các nguồn tư liệu chính sử được hệ thống hóa trong chuyên khảo lịch sử địa đạo Củ Chi, những đoạn đường hầm ngầm đầu tiên bắt đầu xuất hiện vào khoảng năm 1948 tại hai xã Tân Phú Trung và Phước Vĩnh An trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Ban đầu, mỗi gia đình và mỗi xóm ấp đào các căn hầm bí mật ngắn dưới lòng đất để cất giấu tài liệu, lương thực, vũ khí và che chở cán bộ hoạt động trong vùng tạm chiếm.

Nhận thấy sự bất tiện và nguy cơ bị cô lập khi các căn hầm đứng riêng lẻ, quân và dân hai xã Tân Phú Trung, Phước Vĩnh An đã chủ động đào các đường rãnh ngầm nối thông từ hầm nhà này sang hầm nhà khác, từ xóm này sang xóm khác tạo thành tuyến giao thông liên hoàn dưới mặt đất. Bước sang giai đoạn từ năm 1961 đến năm 1965, trước những cuộc hành quân càn quét quy mô lớn trên chiến trường miền Nam, Huyện ủy Củ Chi cùng Khu ủy Sài Gòn — Chợ Lớn — Gia Định đã phát động phong trào toàn dân đào địa đạo rộng khắp các xã phía Bắc như Phú Mỹ Hưng, Nhuận Đức, An Nhơn Tây, Phú Hòa Đông và Phạm Văn Cội. Mạng lưới đường hầm tại Củ Chi còn tạo thành thế liên hoàn chiến lược với Khu di tích Địa đạo Tam Giác Sắt Bình Dương ở phía bên kia sông Sài Gòn và nối thông hành lang căn cứ về phía Khu di tích Trung ương Cục miền Nam tại tỉnh Tây Ninh, hình thành vành đai phòng thủ vững chắc ở cửa ngõ Tây Bắc Sài Gòn.

Nền đất sét pha đá ong và kỹ thuật đào hầm

Yếu tố tự nhiên then chốt giúp hệ thống địa đạo Củ Chi có thể đứng vững qua hàng chục năm mà không cần bất kỳ khung chống bê tông hay ván gỗ gia cố nào chính là cấu tạo địa chất đặc biệt của vùng đất này. Củ Chi nằm trên vùng thềm phù sa cổ cao từ mười lăm đến hai mươi mét so với mực nước biển, sở hữu tầng đất sét pha đá ong có độ kết dính cực kỳ cao và tính chất lý hóa độc đáo: vào mùa mưa, đất có độ dẻo nhất định giúp việc đào khoét tương đối thuận lợi; nhưng khi tiếp xúc với không khí và trải qua mùa khô, lớp đất sét pha đá ong lại kết cứng rắn chắc như gạch nung, có khả năng chịu được áp lực chấn động lớn từ xe tăng hạng nặng và bom đạn trên mặt đất mà không bị sụt lở.

Điều làm nên kỳ tích kỹ thuật của công trình chính là toàn bộ tổng chiều dài khoảng hai trăm năm mươi cây số đường hầm đều được đào hoàn toàn bằng sức người với công cụ thô sơ là cuốc cùn và ki xúc đất. Trong không gian chật hẹp dưới lòng đất chỉ vừa một người ngồi khom lưng, những chiếc cuốc bàn thông thường có cán dài không thể vung lên được; người dân Củ Chi đã sáng tạo ra loại cuốc cùn có lưỡi ngắn và cán gỗ chỉ dài khoảng ba mươi đến bốn mươi xăng-ti-mét để vừa đào vừa vạt đất phía trước mặt. Đất đào ra được gom vào những chiếc ki đan bằng tre nứa dẻo dai — sản phẩm thủ công truyền thống từ làng nghề mây tre đan Thái Mỹ Củ Chi, rồi chuyền tay nhau kéo lên miệng hầm đem đổ xuống các hố bom cũ, rải đều ra ruộng cày hoặc thả trôi xuống dòng sông Sài Gòn vào ban đêm để xóa sạch dấu vết đất mới đào. Dù không có máy móc trắc địa hiện đại, bằng kinh nghiệm dân gian đo hướng âm thanh tiếng gõ trong lòng đất kết hợp ánh sáng ngọn đèn dầu và dây dọi, các toán đào hầm từ hai hướng ngược nhau vẫn đào thông chính xác tuyệt đối ở độ sâu hàng chục mét.

Tiêu chí kỹ thuật và lịch sử Thông số khảo cứu và đặc điểm cấu trúc tại di tích Ý nghĩa quân sự và giá trị di sản văn hóa
Tọa độ địa lý và phạm vi phân bố Vùng Tây Bắc TP. Hồ Chí Minh, cách trung tâm khoảng 70 km Án ngữ hành lang chiến lược nối Tây Ninh, Bình Dương về trung tâm Sài Gòn
Thời điểm khởi tạo và phát triển Khởi nguồn năm 1948 tại Tân Phú Trung, mở rộng đỉnh cao 1961–1968 Minh chứng cho nghệ thuật chiến tranh nhân dân và thế trận làng xã chiến đấu
Đặc điểm địa chất tự nhiên Nền thềm phù sa cổ cấu tạo bởi đất sét pha đá ong kết dính cao Tự chịu lực bền vững hàng thập kỷ mà không cần cột chống hay bê tông gia cố
Tổng chiều dài mạng lưới ngầm Khoảng 250 km đường hầm trục xương sống và các nhánh xương cá Hình thành một thành phố ngầm hoàn chỉnh dưới lòng đất với 3 tầng sâu
Cấu trúc phân tầng chiều sâu Tầng 1 sâu 3 m, tầng 2 sâu 5–8 m, tầng 3 sâu 8–12 m tới mạch nước ngầm Chống chịu hiệu quả sức nặng xe cơ giới, pháo kích và bom phá cỡ lớn
Hai phân khu bảo tồn trọng điểm Khu di tích Bến Dược (Phú Mỹ Hưng) và khu di tích Bến Đình (Nhuận Đức) Nơi đặt căn cứ Khu ủy Quân khu Sài Gòn - Gia Định và căn cứ Huyện ủy Củ Chi
Danh hiệu xếp hạng quốc gia Danh hiệu Đất thép thành đồng (1967), Di tích quốc gia đặc biệt (2015) Biểu tượng bất khuất của trí tuệ, lòng yêu nước và khát vọng hòa bình dân tộc

Cấu trúc thành phố ngầm ba tầng bên trong địa đạo Củ Chi

Bước vào lòng địa đạo Củ Chi, giới nghiên cứu kiến trúc quân sự không khỏi ấn tượng trước một hệ thống quy hoạch không gian ngầm khoa học, chặt chẽ và tự chủ hoàn toàn. Từ đường trục chính tỏa đi hàng trăm nhánh rẽ, công trình đáp ứng đầy đủ mọi nhu cầu từ chỉ huy tác chiến, cứu thương, sản xuất vũ khí đến sinh hoạt văn hóa dài ngày dưới lòng đất.

Mạng lưới đường hầm ba tầng và nút chặn chiến thuật

Hệ thống đường hầm của địa đạo Củ Chi được tổ chức theo cấu trúc mạng nhện đa chiều gồm đường trục chính (xương sống) chạy ngoằn ngoèo theo hình chữ Z hoặc chữ chi để triệt tiêu sóng xung kích của thuốc nổ và đường đi thẳng của đạn bắn, từ đó tỏa ra vô số nhánh phụ nối thông các khu chức năng và nối lên mặt đất. Kích thước lòng hầm được tính toán vừa khít với vóc dáng thanh mảnh của người Việt Nam, có chiều rộng từ không phẩy năm đến không phẩy tám mét và chiều cao từ không phẩy tám đến một phẩy hai mét. Theo chiều thẳng đứng, địa đạo được chia thành ba tầng độ sâu rõ rệt:

  • Tầng thứ nhất (độ sâu khoảng 3 mét so với mặt đất): Là tầng giao thông cơ động nhất, kết nối trực tiếp với hệ thống giao thông hào chiến đấu, ụ súng bắn tỉa, hầm chông và các miệng hầm bí mật trên mặt đất. Độ dày ba mét đất đá ong phía trên đủ sức chịu được sức nặng của xe tăng, xe bọc thép càn qua và đạn pháo thông thường.
  • Tầng thứ hai (độ sâu từ 5 mét đến 8 mét): Là không gian bố trí phần lớn các công trình chức năng thiết yếu của "thành phố ngầm" bao gồm phòng họp của Bộ Tư lệnh và Huyện ủy, hầm giải phẫu quân y, kho dự trữ lương thực (lưu trữ khoai mì, gạo rang và nguồn bánh tráng khô từ làng bánh tráng Phú Hòa Đông), xưởng cơ khí chế tạo vũ khí tự tạo từ bom đạn lép, nhà may quân trang và hầm chiếu phim, biểu diễn văn nghệ.
  • Tầng thứ ba (độ sâu từ 8 mét đến 12 mét): Là tầng trú ẩn an toàn nhất trước sức công phá của các loại bom hạng nặng. Từ tầng ba còn có các ngách hầm bí mật dẫn thẳng ra bờ sông Sài Gòn và hệ thống giếng nước ngầm cung cấp nguồn nước sinh hoạt tinh khiết cho toàn khu căn cứ khi bị bao vây dài ngày.

Giữa các tầng hầm và tại các khúc cua hiểm yếu đều được thiết kế những "nút cổ chai" và nắp hầm trổ lên xuống có chốt gài từ bên trong. Khi phát hiện khí độc, nước bơm hoặc đối phương xâm nhập vào một đoạn nhánh, chỉ cần đóng sập các nút chặn bằng gỗ bọc đất sét hình nón cụt, đoạn hầm đó lập tức bị cô lập hoàn toàn, bảo vệ tuyệt đối an toàn cho toàn bộ mạng lưới phía sau.

Lối vào miệng hầm ngụy trang dưới tán rừng tại khu di tích địa đạo Củ Chi
Lối vào miệng hầm ngụy trang dưới tán rừng tại khu di tích địa đạo Củ Chi

Sáng kiến bếp Hoàng Cầm và hệ thống thông hơi

Để duy trì sự sống cho hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ và người dân bám trụ dưới lòng địa đạo Củ Chi suốt nhiều tháng ròng rã, bài toán hóc búa nhất chính là cung cấp dưỡng khí và nấu chín thức ăn mà không để lộ vị trí. Giải pháp thông khí đã được quân dân Củ Chi giải quyết tài tình bằng hàng vạn lỗ thông hơi hình phễu làm bằng ống tre hoặc khoét trực tiếp trong đất, có miệng dưới nhỏ thông với trần hầm và miệng trên mở rộng hướng theo chiều gió tự nhiên, được ngụy trang tinh vi trong các ụ mối tự nhiên hoặc gốc cây cổ thụ. Xung quanh miệng lỗ thông hơi và nắp hầm còn được rắc hạt tiêu, ớt bột hoặc lá cây có mùi hăng đặc trưng của rừng nhiệt đới để vô hiệu hóa khứu giác của chó nghiệp vụ.

Đặc biệt, việc nấu nướng hậu cần trong khu căn cứ gắn liền với sáng kiến bếp Hoàng Cầm — loại bếp dã chiến tản khói nổi tiếng do anh nuôi Hoàng Cầm sáng tạo từ thời chiến dịch Hòa Bình và được hoàn thiện xuất sắc trong điều kiện địa hình Củ Chi. Cấu tạo của bếp Hoàng Cầm gồm buồng đốt đặt âm dưới đất, nối liền với một hầm chứa khói trung gian và tỏa ra từ ba đến năm đường rãnh dẫn khói dài hàng chục mét chạy nông dưới mặt đất. Phía trên các rãnh dẫn khói được xếp cành cây tươi và phủ một lớp đất ẩm tơi xốp thường xuyên được tưới nước. Khi đun nấu, khói nóng từ buồng đốt đi qua hầm trung gian vào các đường rãnh dài sẽ được lớp đất ẩm làm nguội dần và lọc sạch muội than; đến khi thoát lên mặt đất ở khoảng cách xa bếp, làn khói đặc đã biến thành những dải hơi nước mỏng nhẹ tan nhanh vào sương rừng ngay sát mặt đất, giúp việc nấu cơm, luộc khoai mì diễn ra an toàn ngay cả vào ban ngày.

Không gian bếp Hoàng Cầm tản khói dưới tán rừng tại địa đạo Củ Chi
Không gian bếp Hoàng Cầm tản khói dưới tán rừng tại địa đạo Củ Chi

Không gian khu Bến Dược và Bến Đình tại địa đạo Củ Chi

Hiện nay, quần thể di tích địa đạo Củ Chi được bảo tồn và quy hoạch trọng tâm tại hai địa điểm lịch sử tiêu biểu là khu di tích Bến Dược (thuộc xã Phú Mỹ Hưng) và khu di tích Bến Đình (thuộc xã Nhuận Đức). Mỗi phân khu đều gắn liền với những cơ quan đầu não kháng chiến khác nhau và mang giá trị kiến trúc tưởng niệm sâu sắc.

Dấu ấn căn cứ Bến Dược và căn cứ Bến Đình

Trong suốt những năm tháng ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, khu di tích Bến Dược tại ấp Phú Hiệp, xã Phú Mỹ Hưng được chọn làm nơi đặt đại bản doanh của Khu ủy và Bộ Tư lệnh Quân khu Sài Gòn — Chợ Lớn — Gia Định. Chính tại những căn hầm chỉ huy lợp mái lá đơn sơ nối liền với địa đạo sâu dưới lòng đất Bến Dược, các đồng chí lãnh đạo Khu ủy qua nhiều thời kỳ, trong đó có đồng chí Bí thư Khu ủy Võ Văn Kiệt, đã trực tiếp bám trụ, hoạch định nhiều quyết sách chiến lược quan trọng lãnh đạo phong trào đấu tranh chính trị và vũ trang ngay trong lòng đô thị Sài Gòn, tiêu biểu là cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 cùng chiến dịch giải phóng mùa xuân năm 1975.

Cách Bến Dược khoảng mười cây số về phía Đông Nam, nằm sát bờ sông Sài Gòn hiền hòa là khu di tích Bến Đình thuộc xã Nhuận Đức — nơi từng đặt căn cứ lãnh đạo của Huyện ủy Củ Chi. Nhờ vị thế địa lý vừa có rừng cây rậm rạp che chở vừa giáp đường thủy sông Sài Gòn thuận lợi cho việc cơ động giao liên và rút lui chiến thuật khi bị bao vây, khu di tích Bến Đình là nơi Huyện ủy Củ Chi trực tiếp chỉ đạo phong trào "Một tấc không đi, một ly không rời", tổ chức các vành đai diệt cơ giới và duy trì mạch sống kiên cường của hậu phương tại chỗ. Nhiều đoạn hầm gốc tại cả hai phân khu Bến Dược và Bến Đình đến nay vẫn được bảo tồn nguyên trạng, phản ánh chân thực điều kiện sinh hoạt và chiến đấu gian khổ của thế hệ cha anh.

Quần thể kiến trúc tâm linh đền tưởng niệm Bến Dược

Điểm nhấn kiến trúc văn hóa — tâm linh uy nghiêm bậc nhất nằm trong khuôn viên rộng lớn của khu di tích Bến Dược chính là đền tưởng niệm liệt sĩ Bến Dược được khởi công xây dựng vào ngày 19 tháng 5 năm 1993 nhân dịp kỷ niệm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh và khánh thành giai đoạn một vào ngày 19 tháng 12 năm 1995. Trải rộng trên khuôn viên bảy héc-ta giữa rừng cây xanh mát ven sông Sài Gòn, quần thể đền tưởng niệm mang đậm phong cách kiến trúc cổ truyền dân tộc kết hợp ngôn ngữ điêu khắc hiện đại:

  • Cổng Tam quan và Nhà văn bia: Cổng Tam quan được lợp ngói âm dương cong vút dựa trên cảm hứng mái đình làng Nam Bộ truyền thống — vốn rất gần gũi với những ngôi đình cổ nơi diễn ra lễ hội Kỳ yên đình Tân Thông Hội Củ Chi. Đi qua cổng là Nhà văn bia có tấm bia đá nguyên khối nặng mười tám tấn khắc bài văn "Đời đời ghi nhớ" bằng chữ thếp vàng.
  • Điện chính và các bức tường đá khắc tên liệt sĩ: Tòa điện chính uy nghi là nơi đặt bàn thờ Tổ quốc, tượng đồng Chủ tịch Hồ Chí Minh và hệ thống bia đá hoa cương khắc tên hơn bốn mươi lăm nghìn sáu trăm bà mẹ Việt Nam anh hùng cùng các anh hùng liệt sĩ từ khắp mọi miền đất nước đã chiến đấu, hy sinh trên chiến trường Sài Gòn — Chợ Lớn — Gia Định.
  • Tháp chín tầng và bức phù điêu gốm Bến Dược: Vươn cao ba mươi chín mét giữa bầu trời Củ Chi là ngọn tháp chín tầng biểu trưng cho chín bậc vinh quang của Tổ quốc. Dưới tầng hầm và bao quanh chân đền là những bộ tranh ghép gốm lớn do các họa sĩ, nghệ nhân vùng Đông Nam Bộ chế tác, tái hiện toàn bộ lịch sử khẩn hoang lập ấp, truyền thống văn hóa nông nghiệp (nơi sau ngày hòa bình đã phát triển nghề chăn nuôi truyền thống gắn với danh tiếng ẩm thực bò tơ Củ Chi) và cuộc kháng chiến trường kỳ của nhân dân miền Nam.

Tầm vóc lịch sử và di sản của địa đạo Củ Chi

Trải qua hơn bảy thập kỷ kể từ nhát cuốc đầu tiên năm 1948, địa đạo Củ Chi đã vượt qua ý nghĩa của một công trình phòng thủ quân sự thuần túy để trở thành một di sản văn hóa lịch sử mang tầm vóc nhân loại. Công trình là biểu tượng sống động cho sức mạnh đại đoàn kết toàn dân và khát vọng hòa bình cháy bỏng của dân tộc Việt Nam.

Biểu tượng Đất thép thành đồng trong lịch sử giữ nước

Trong suốt hai mươi mốt năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước, vùng đất Củ Chi đã phải hứng chịu hàng trăm nghìn tấn bom đạn, chất độc hóa học cùng hàng loạt cuộc hành quân quy mô lớn như chiến dịch Crimp (tháng 1 năm 1966) và chiến dịch Cedar Falls (tháng 1 năm 1967) nhằm xóa sổ căn cứ cách mạng. Thế nhưng, dựa vào hệ thống địa đạo Củ Chi vững chắc dưới lòng đất và thế trận lòng dân kiên trung trên mặt đất, quân và dân Củ Chi vẫn kiên cường bám trụ, bảo vệ an toàn các cơ quan đầu não kháng chiến và tạo bàn đạp chiến lược quan trọng góp phần vào thắng lợi vĩ đại của Chiến dịch Hồ Chí Minh 1975 giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước.

Trước những chiến công phi thường và sự hy sinh to lớn của quân dân nơi đây, tại Đại hội Anh hùng, Chiến sĩ thi đua và Dũng sĩ các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam Việt Nam lần thứ hai vào ngày 17 tháng 9 năm 1967, Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam đã long trọng tuyên dương và trao tặng Củ Chi danh hiệu cao quý Đất thép thành đồng cùng Huân chương Thành đồng hạng Nhất. Danh xưng ấy đã trở thành niềm tự hào bất diệt, khắc họa phẩm chất kiên trung, dũng cảm và trí thông minh sáng tạo của con người vùng đất ngoại thành Sài Gòn.

Công tác bảo tồn Di tích quốc gia đặc biệt đương đại

Sau ngày đất nước hòa bình và thống nhất, công tác khảo sát, khoanh vùng bảo vệ và phục hồi hệ thống địa đạo Củ Chi đã được Đảng bộ và chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh triển khai bài bản, khoa học. Năm 1979, Bộ Văn hóa đã xếp hạng khu địa đạo Bến Đình và năm 1990 tiếp tục xếp hạng khu căn cứ Quân khu Sài Gòn — Gia Định (Bến Dược) là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Đặc biệt, vào ngày 23 tháng 12 năm 2015, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2367/QĐ-TTg xếp hạng Di tích lịch sử địa đạo Củ Chi là Di tích quốc gia đặc biệt, đồng thời Thành phố Hồ Chí Minh cũng đang tích cực hoàn thiện hồ sơ khoa học trình Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) xem xét ghi danh vào danh mục Di sản Thế giới.

Ngày nay, bên cạnh việc ứng dụng các giải pháp kỹ thuật địa chất sinh thái để chống xói mòn, bảo vệ độ ẩm tự nhiên cho tầng đất sét pha đá ong và gìn giữ hệ sinh thái rừng nhiệt đới hơn hai trăm héc-ta phía trên lòng hầm, khu di tích còn xây dựng không gian tái hiện vùng giải phóng Củ Chi giai đoạn 1961–1972. Những ngôi nhà tranh vách đất, lớp học bình dân, trạm quân y và mô hình không gian nông thôn Nam Bộ thanh bình tại đây mang đến cho các thế hệ trẻ và bạn bè quốc tế cái nhìn khách quan, nhân văn về cuộc sống thời chiến — qua đó lan tỏa thông điệp trân trọng giá trị hòa bình, hữu nghị và hợp tác giữa các dân tộc trên thế giới.

Khép lại những trang sử hào hùng trong lòng đất mẹ, địa đạo Củ Chi mãi mãi là một kỳ quan văn hóa — lịch sử độc nhất vô nhị, khẳng định bản lĩnh và trí tuệ Việt Nam trước mọi thử thách của thời đại. Để tìm hiểu sâu hơn về hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa di sản lịch sử, danh nhân văn hóa, làng nghề truyền thống và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trên địa bàn thành phố, độc giả có thể truy cập trực tiếp cổng thông tin TP. Hồ Chí Minh NSSC thuộc mạng lưới tri thức quốc gia.

Chia sẻ:
HC

NSSC TP. Hồ Chí Minh

hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm TP. Hồ Chí Minh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất