Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ - Di sản Tết biển trăm năm nơi cửa ngõ đại dương

Diễn ra từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Tám âm lịch hằng năm tại thị trấn Cần Thạnh, lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh tín ngưỡng thờ Đức Ông Nam Hải và đạo lý uống nước nhớ nguồn của ngư dân miền biển phương Nam.

NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Đoàn ghe tàu cờ hoa rực rỡ rước Ông trên vùng biển Cần Thạnh trong lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ

Giữa mênh mông sóng nước cửa biển Đông Nam của vùng đất Gia Định xưa, lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ từ lâu đã trở thành điểm tựa tâm linh thiêng liêng và là cái Tết biển lớn nhất trong năm của cộng đồng ngư dân thị trấn Cần Thạnh. Kỳ đại lễ rằm tháng Tám âm lịch kết tinh trọn vẹn đạo lý uống nước nhớ nguồn, tinh thần tương thân tương ái của những con người quanh năm bám biển vươn khơi giữ gìn ngư trường phương Nam.

Cội nguồn lịch sử và tín ngưỡng lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ

Để thấu hiểu sức sống bền bỉ của lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ qua hơn một thế kỷ biến thiên lịch sử, cần ngược dòng thời gian trở về công cuộc khẩn hoang lập ấp của những lớp cư dân Việt đi mở đất nơi dải rừng sác ngập mặn sát biển Đông. Trong môi trường thiên nhiên khắc nghiệt ngoài khơi xa, tín ngưỡng thờ cúng cá Ông đã hình thành như điểm tựa tinh thần vững chãi giúp người đi biển vững tay chèo.

Tục thờ Đức Ông Nam Hải của ngư dân biển

Trong tâm thức dân gian của ngư dân dọc dải duyên hải miền Trung và Nam Bộ, cá voi được tôn xưng bằng những danh hiệu đầy kính trọng như Đức Ông Nam Hải, Cá Ông, ông Chuông, ông Lộng hay ông Khơi.

Mỗi khi phát hiện xác cá Ông dạt vào bờ biển — mà ngư dân thành kính gọi là hiện tượng Ông lụy — người nhìn thấy đầu tiên sẽ đảm nhận trọng trách để tang như người trưởng tử. Cả vạn chài cùng nhau tổ chức lễ an táng trọng thể với đầy đủ nghi thức cổ truyền, sau một thời gian mới làm lễ thượng ngọc cốt đưa vào phụng thờ bên trong điện miếu. Tín ngưỡng thờ cúng cá Ông tại vùng biển Gia Định xưa còn được triều đình nhà Nguyễn ban sắc phong thần hiệu Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng Đẳng Thần, nâng tầm nghi lễ cúng Ông thành đại lễ văn hóa cộng đồng toàn vùng biển phương Nam.

Lịch sử Lăng Ông Thủy Tướng và đại lễ 1913

Tâm điểm không gian linh thiêng của kỳ lễ hội chính là Lăng Ông Thủy Tướng (Miếu Hải Thần Thạnh Phước Lạch), tọa lạc tại thị trấn Cần Thạnh, nằm kề bên không gian sinh thái Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ. Theo sử liệu địa phương, ngôi miếu ban đầu được dựng từ năm Ất Hợi 1815 dưới triều vua Gia Long bằng tre lá đơn sơ sát mép biển để thờ bộ ngọc cốt cá Ông đầu tiên lụy bờ tại Cần Giờ.

Đầu thế kỷ hai mươi, do bờ biển bị sóng gió xâm thực, ngư dân địa phương đã di dời ngôi miếu về vị trí hiện nay và trùng tu kiên cố. Vào tháng Tám âm lịch năm Quý Sửu 1913, Ban quý tế Vạn Lạch Thạnh Phước đã chính thức định lệ tổ chức lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ theo quy thức bài bản vào ba ngày 15, 16 và 17 tháng Tám âm lịch hằng năm để tưởng niệm Đức Ông Nam Hải cùng các bậc tiền hiền. Bên trong chánh điện Lăng Ông Thủy Tướng, hiện vật quý giá bậc nhất là bộ ngọc cốt cá Ông dài hơn mười hai mét được bảo quản cẩn trọng cùng các đạo sắc phong cổ của triều Nguyễn.

Đội nghi trượng lính hầu và lọng thêu rồng phượng trước Lăng Ông Thủy Tướng tại thị trấn Cần Thạnh Cần Giờ
Đội nghi trượng lính hầu và lọng thêu rồng phượng trước Lăng Ông Thủy Tướng tại thị trấn Cần Thạnh Cần Giờ

Không gian văn hóa và thời điểm lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ

Không phải ngẫu nhiên mà các bậc tiền nhân xưa lại chọn thời điểm giữa thu làm ngày mở hội cầu ngư cho cả vùng biển cửa sông Lòng Tàu và vịnh Gành Rái. Sự kết hợp hài hòa giữa chu kỳ thủy triều tự nhiên, nhịp điệu mùa vụ đánh bắt hải sản cùng không gian sinh thái rừng biển đã tạo nên bối cảnh văn hóa độc đáo cho lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ.

Ý nghĩa rằm tháng Tám và cái Tết biển

Trong chu kỳ thời tiết vùng biển Nam Bộ, khoảng thời gian từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Tám âm lịch là lúc tiết trời thu mát mẻ, mặt biển êm dịu và dòng hải lưu mang theo nguồn tôm cá dồi dào.

Bởi diễn ra đúng vào dịp Tết Trung thu trăng tròn sáng tỏ trên mặt biển, người dân địa phương trìu mến gọi kỳ hội tháng Tám là cái Tết thứ hai hay Tết biển của người Cần Giờ. Suốt ba ngày hội, mọi ngả đường quanh công viên Cần Thạnh đều rợp bóng cờ ngũ sắc và đèn lồng. Các gia đình ngư dân đều trang hoàng nhà cửa tinh tươm, bày mâm cỗ gia tiên với những sản vật biển đặc trưng của quê hương như cá dứa một nắng Cần Giờ hay thức quà trái ngọt bản địa như xoài cát Cần Giờ để thết đãi thân bằng quyến thuộc hội tụ về chung vui.

Trục không gian từ Lăng Ông ra biển Cần Thạnh

Không gian thực hành di sản trải rộng trên trục văn hóa liên hoàn, kết nối chặt chẽ giữa đất liền thị trấn Cần Thạnh với vùng biển Đông. Trên bờ, trục nghi lễ khởi đi từ Nghĩa trang Liệt sĩ Rừng Sác, Đền thờ Anh hùng liệt sĩ Rừng Sác, kéo dài dọc theo các tuyến đường chính về tới khuôn viên Lăng Ông Thủy Tướng và bến đò Cơ Khí cùng công viên bờ biển Cần Thạnh.

Dưới mặt nước, không gian hành lễ mở rộng ra vùng cửa biển Cần Giờ — nơi giao hòa giữa dòng nước ngọt lành từ sông Lòng Tàu, sông Soài Rạp với làn nước mặn đại dương. Sự gắn kết giữa di tích lịch sử, rừng ngập mặn và bến nước con thuyền đã tạo nên chỉnh thể văn hóa biển đảo hoàn chỉnh, có nét tương đồng về tâm thức hướng biển nhưng mang sắc thái riêng biệt khi đặt cạnh lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam Vũng Tàu hay lễ hội Dinh Cô Long Hải của vùng duyên hải lân cận.

Hạng mục thông tinNội dung chi tiết của lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ
Tên gọi di sản chính thứcLễ hội Nghinh Ông Cần Giờ (Lễ hội Nghinh Ông Thủy Tướng)
Thời gian tổ chức hằng nămTừ ngày 15 đến ngày 17 tháng Tám âm lịch (trọng tâm ngày 16 tháng Tám)
Không gian trung tâmLăng Ông Thủy Tướng, bến nước và vùng biển thị trấn Cần Thạnh, huyện Cần Giờ
Đối tượng suy tônNam Hải Tướng Quân (Cá Ông), Tiền hiền, Hậu hiền, Anh hùng liệt sĩ Rừng Sác và bạn cũ lái xưa
Nghi thức cốt lõiLễ Thượng đại kỳ, lễ Mừng công ngư dân, lễ Cúng tiền hiền, lễ Nghinh Ông trên biển và lễ Chánh tế
Danh hiệu di sảnDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Quyết định số 3084/QĐ-BVHTTDL năm 2013)

Nghi thức rước Ông và phần hội lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ

Sức cuốn hút mãnh liệt của lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ nằm ở hệ thống nghi lễ cổ truyền được gìn giữ nghiêm cẩn theo đúng điển lệ trăm năm của vạn chài Thạnh Phước Lạch. Sự kết hợp nhịp nhàng giữa phần Lễ trang nghiêm với phần Hội rộn ràng âm hưởng dân gian miền biển đã khắc họa sống động bức tranh văn hóa tinh thần của cư dân vùng cửa biển.

Lễ Thượng đại kỳ và nghi thức tế Tiền hiền

Kỳ đại lễ mở màn vào sáng sớm ngày 15 tháng Tám âm lịch bằng lễ Thượng đại kỳ tại công viên Cần Thạnh, đánh dấu thời khắc khai hội trong tiếng trống chiêng vang vọng. Ngay sau đó, Ban quý tế Lăng Ông Thủy Tướng cùng nhân dân và ngư dân trang nghiêm hành hương viếng Nghĩa trang Liệt sĩ Rừng Sác và Đền thờ Anh hùng liệt sĩ Rừng Sác. Nghi thức tri ân những chiến sĩ đặc công đã ngã xuống vì độc lập dân tộc ngay trong ngày mở đầu lễ hội thể hiện sự hòa quyện giữa tín ngưỡng thờ thần biển với truyền thống yêu nước của người dân thành phố mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Chiều và tối ngày 15 tháng Tám âm lịch, tại khuôn viên Lăng Ông Thủy Tướng lần lượt diễn ra lễ Mừng công ngư dân và lễ Cúng tiền hiền, hậu hiền cùng lễ Cầu an. Trong khói trầm hương dưới mái đình cổ kính, các vị bô lão mặc áo dài khăn đóng thành kính dâng hương, đọc văn tế tưởng nhớ bậc tiền nhân khai phá vùng đất sình lầy. Đặc biệt, nghi thức cúng bạn cũ lái xưa — những ngư phủ đã khuất bóng giữa trùng khơi — luôn mang lại niềm xúc động sâu lắng, thể hiện nghĩa tình thủy chung của những người cùng chung hội chung thuyền.

Đoàn rước kiệu Ông Thủy Tướng trong trang phục truyền thống diễu hành qua đường phố thị trấn Cần Thạnh
Đoàn rước kiệu Ông Thủy Tướng trong trang phục truyền thống diễu hành qua đường phố thị trấn Cần Thạnh

Đoàn tàu rước kiệu Nam Hải Tướng quân trên biển

Trọng tâm hào hùng nhất của kỳ đại lễ chính là nghi thức Nghinh Ông trên biển, diễn ra vào sáng ngày 16 tháng Tám âm lịch.

Khi kiệu Ông được rước lên thuyền rồng chủ lễ, hàng trăm tàu đánh cá lớn nhỏ chăng đèn kết hoa, treo cờ Tổ quốc cùng cờ hội rực rỡ nối đuôi nhau tiến ra vịnh biển.

Lễ Chánh tế cổ truyền và hội đua cà kheo

Khi đoàn thuyền rước kiệu Ông cập bến Cần Thạnh trở về an vị tại lăng, lễ Chánh tế và lễ Xây chầu Đại bội được cử hành trang trọng suốt đêm 16 rạng sáng ngày 17 tháng Tám âm lịch. Nghi thức tế lễ tuân thủ nghiêm ngặt điển lễ cổ truyền Nam Bộ với đội học trò lễ dâng hương, dâng đăng, dâng trà và dâng rượu theo nhịp nhạc lễ. Trước sân khấu võ ca, các nghệ sĩ hát bội biểu diễn những vở tuồng cổ ca ngợi trung hiếu tiết nghĩa để chầu thần, tạo nên mạch văn hóa diễn xướng tương đồng với không gian tuồng cổ tại lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu.

Song hành cùng phần Lễ là phần Hội tưng bừng kéo dài suốt ba ngày đêm dọc tuyến đường ven biển Cần Thạnh.

Giá trị di sản văn hóa của lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ

Trải qua hơn một thế kỷ bảo tồn và trao truyền liên tục giữa lòng cộng đồng ngư dân, lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ đã vượt ra khỏi khuôn khổ một sinh hoạt tín ngưỡng làng chài để trở thành biểu tượng văn hóa biển tiêu biểu của đô thị phương Nam. Những giá trị lịch sử, nhân văn và sinh thái kết tinh trong lễ hội chính là chất keo gắn kết cộng đồng cư dân miền biển.

Dấu mốc ghi danh di sản quốc gia năm 2013

Với bề dày lịch sử từ đầu thế kỷ mười chín và quy thức tổ chức hoàn chỉnh từ năm 1913, vào tháng Chín năm 2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức công nhận lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia đầu tiên của Thành phố Hồ Chí Minh được vinh danh, mở đầu cho chuỗi di sản lễ hội đặc sắc được ghi nhận cùng với các di tích tiêu biểu như Lăng Ông Bà Chiểu hay các không gian lễ hội lâu đời như lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương.

Sợi dây cố kết vạn chài và giữ gìn biển

Giá trị sâu sắc nhất mà lễ hội mang lại chính là sức mạnh cố kết cộng đồng và giáo dục đạo đức ứng xử hài hòa với tự nhiên biển cả. Thông qua tục thờ cúng Cá Ông và nghi thức tưởng niệm bạn cũ lái xưa, các thế hệ ngư dân trẻ tại Cần Giờ được nhắc nhở về truyền thống cứu giúp nhau lúc hoạn nạn giữa biển khơi, không đánh bắt tận diệt và luôn tôn trọng sự sống của các loài sinh vật biển. Kỳ đại lễ còn kết nối những người làm nghề biển với các nghề truyền thống ven biển như nghề làm muối Long Điền và tôn vinh đặc sản bản địa như yến sào Cần Giờ. Trên hành trình số hóa kho tàng di sản văn hóa bản địa, chuyên trang TP. Hồ Chí Minh NSSC luôn đồng hành lan tỏa những giá trị lịch sử và nhân văn của văn hóa biển đảo phương Nam tới công chúng.

Những nét giá trị văn hóa tiêu biểu của kỳ đại lễ cầu ngư trăm năm tuổi tại vùng biển Cần Giờ có thể đúc kết qua các phương diện trọng tâm sau

  • Giá trị lịch sử và tâm linh: Phản ánh lịch sử hơn hai trăm năm khẩn hoang vùng rừng sác cửa biển và duy trì liên tục quy thức đại lễ cầu ngư từ năm 1913 tại Lăng Ông Thủy Tướng.
  • Giá trị cố kết cộng đồng: Gắn kết hàng ngàn hộ gia đình ngư dân qua đạo lý uống nước nhớ nguồn, tri ân tiền hiền, anh hùng liệt sĩ Rừng Sác và nghĩa tình bạn cũ lái xưa.
  • Giá trị nghệ thuật diễn xướng: Bảo tồn sống động hệ thống nhạc lễ ngũ âm, nghi thức học trò lễ, nghệ thuật hát bội chầu thần và trò chơi đua cà kheo miền biển.
  • Giá trị sinh thái nhân văn: Nuôi dưỡng ý thức tôn trọng đại dương, bảo vệ loài cá voi cùng hệ sinh thái biển đảo và rừng ngập mặn bền vững.

Trải qua bao mùa trăng tháng Tám rọi sáng mặt nước vịnh Gành Rái, lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ vẫn vẹn nguyên sức sống linh thiêng và hào sảng như chính tâm hồn phóng khoáng của người dân miền biển Nam Bộ. Tiếng trống hội rền vang từ mái đình Lăng Ông Thủy Tướng hòa cùng nhịp sóng vỗ mạn thuyền không chỉ gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an mà còn thắp sáng mãi ngọn lửa di sản văn hóa biển đảo ngàn đời nơi cửa ngõ đại dương của Thành phố Hồ Chí Minh.

Chia sẻ:
HC

NSSC TP. Hồ Chí Minh

hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội TP. Hồ Chí Minh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất