Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu - Di sản nghi lễ tiểu cung đình tri ân Đức Tả quân

Được tổ chức hằng năm tại Khu di tích lăng Tả quân Lê Văn Duyệt, lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tiêu biểu lưu giữ lễ thức cổ truyền và đạo lý uống nước nhớ nguồn của người dân phương Nam.

NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Đội nghi trượng cờ lễ và nghệ sĩ hát bội trang nghiêm trước cổng Tam quan Thượng Công Miếu trong lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu

Giữa nhịp sống hối hả của đô thị lớn nhất phương Nam, lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu vẫn giữ trọn vẻ uy nghiêm, cổ kính của không gian văn hóa nghi lễ mang đậm dấu ấn tiểu cung đình triều Nguyễn suốt gần hai thế kỷ qua. Kỳ đại lễ không chỉ là dịp để nhân dân thành kính tưởng niệm Đức Tả quân Lê Văn Duyệt mà còn là bảo tàng sống động lưu giữ nghệ thuật hát bội và lễ nhạc cổ truyền Nam Bộ.

Căn nguyên lịch sử và công đức trong lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu

Để hiểu vì sao người dân Sài Gòn - Gia Định và khắp các tỉnh miền Nam lại dành trọn tấm lòng tôn kính đặc biệt cho lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu, cần nhìn lại cuộc đời, sự nghiệp và những quyết sách an dân lỗi lạc của Đức Thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt vào đầu thế kỷ mười chín. Chính ân đức sâu dày của ông đối với vùng đất phương Nam đã hóa thành mạch nguồn tín ngưỡng tri ân tiền nhân bền bỉ trong lòng dân chúng.

Công lao Tổng trấn Lê Văn Duyệt với Gia Định

Đức Thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt (1764–1832) là nhà chính trị, nhà quân sự kiệt xuất có quê hương gốc tại vùng đất Quảng Ngãi và sinh trưởng tại vùng Định Tường. Ông từng hai lần được triều đình nhà Nguyễn dưới thời vua Gia Long và vua Minh Mạng giao trọng trách làm Tổng trấn thành Gia Định (từ năm 1812 đến năm 1816 và từ năm 1820 cho đến khi ông qua đời vào đêm 30 tháng Bảy âm lịch năm Nhâm Thìn 1832).

Trong suốt những năm tháng trấn nhậm vùng đất phương Nam rộng lớn — giai đoạn gắn liền với những trang lịch sử phủ Gia Định cùng sự đóng góp của các danh thần đương thời như Trịnh Hoài Đức và Lê Quang Định — Tả quân Lê Văn Duyệt đã thi hành hàng loạt chính sách khoan sức dân, khẩn hoang lập ấp, miễn giảm thuế khóa, mở rộng giao thương đường biển, đào kênh Vĩnh Tế và chăm lo an sinh cho người nghèo qua các cơ sở Giáo dưỡng đường, Anh danh quán. Sự công minh, chính trực và hết lòng vì bá tánh của ông khiến nhân dân lục tỉnh Nam Kỳ vô cùng kính ngưỡng, tôn xưng ông như bậc phúc thần bảo hộ vùng đất Gia Định.

Quá trình hình thành Thượng Công Miếu và đại lễ

Sau khi Tả quân Lê Văn Duyệt tạ thế vào năm 1832 và được an táng tại gò đất cao có thế đất linh thiêng ở vùng Bình Hòa (Bà Chiểu), mặc dù từng trải qua biến cố lịch sử vào năm 1835, người dân Gia Định vẫn âm thầm nhang khói tại phần mộ ông với tên gọi đầy kính trọng là Lăng Ông. Đến năm Tân Sửu 1841 và năm Đinh Mùi 1847, sau khi đại thần Phan Thanh Giản cùng các quan lại triều Nguyễn dâng sớ tấu trình, vua Thiệu Trị và vua Tự Đức đã ban chỉ phục hồi toàn bộ tước vị cho Tả quân Lê Văn Duyệt, đồng thời cho phép đắp lại phần mộ và xây dựng Thượng Công Miếu khang trang để phụng thờ.

Quần thể di tích Lăng Ông Bà Chiểu ngày nay tọa lạc trên khuôn viên rộng một phẩy tám lăm hecta tại số 1 đường Vũ Tùng, quận Bình Thạnh, gồm bốn trục kiến trúc chính là cổng Tam quan Thượng Công Miếu, nhà bia, khu mộ song táng Tả quân cùng phu nhân Đỗ Thị Phẫn và khu miếu thờ (Tiền điện, Trung điện, Chánh điện, nhà Võ ca). Kể từ khi ngôi miếu được kiến lập dưới triều Nguyễn, các kỳ đại lễ tế tự mùa xuân và lễ giỗ mùa thu đã được định lệ tổ chức theo nghi thức quốc lễ cấp tỉnh trấn, truyền nối liên tục qua gần hai trăm năm lịch sử.

Đoàn bô lão mặc áo tấc khăn đóng rước lễ vật dưới hàng cổ thụ trăm năm tại lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu
Đoàn bô lão mặc áo tấc khăn đóng rước lễ vật dưới hàng cổ thụ trăm năm tại lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu

Không gian cổ kính và thời điểm mở lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu

Không chỉ gói gọn trong một ngày kỷ niệm duy nhất, chu kỳ sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tại Thượng Công Miếu diễn ra theo nhịp điệu bốn mùa xuân hạ thu đông của lịch pháp cổ truyền. Trong đó, lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu hội tụ ở hai kỳ đại lễ lớn nhất trong năm là lễ Khai hạ - Cầu an vào đầu mùa xuân và đại lễ giỗ Đức Thượng công vào cuối tháng Bảy âm lịch.

Đại lễ giỗ Đức Thượng công cuối tháng Bảy

Kỳ lễ trọng đại và thu hút đông đảo nhân dân khắp Nam Bộ về chiêm bái nhất chính là lễ giỗ Tả quân Lê Văn Duyệt, được tổ chức trang nghiêm trong ba ngày liên tiếp là ngày 29 tháng Bảy, ngày 30 tháng Bảy (hoặc ngày 29 nếu tháng thiếu) và ngày mùng 1 tháng Tám âm lịch hằng năm.

Suốt ba ngày đại lễ giỗ, khuôn viên rợp bóng cây cổ thụ trăm năm tuổi của Lăng Ông Bà Chiểu đón hàng vạn người dân thành phố, các ban quý tế đình miếu từ khắp các tỉnh miền Đông, miền Tây Nam Bộ và cộng đồng người Hoa về dâng hương, dâng hoa quả, trà rượu và bánh trái truyền thống. Khói hương trầm quyện tỏa bên những bộ đỉnh đồng, chân đèn cổ kính — những tác phẩm thủ công gợi nhớ tinh hoa của làng đúc lư đồng An Hội Gò Vấp nằm ngay vùng đất Gia Định xưa — tạo nên bầu không khí linh thiêng, thành kính tri ân bậc tiền nhân mở cõi.

Lễ Khai hạ cầu an mùng bảy tháng Giêng

Bên cạnh kỳ lễ giỗ mùa thu, vào ngày mùng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm, tại khu di tích còn diễn ra trọng thể lễ hội Khai hạ - Cầu an — kỳ lễ mở đầu cho một năm mới làm việc hanh thông theo truyền thống cổ truyền của người Việt. Trong văn hóa nông nghiệp và điển chế triều Nguyễn, ngày mùng 7 tháng Giêng là ngày lễ Hạ nêu, khép lại những ngày vui Tết Nguyên đán để chính thức khai mở công việc sản xuất, học hành và hành chính của năm mới.

Cùng với các lễ hội mùa xuân đặc sắc trên địa bàn như lễ hội chùa Bà Thiên Hậu Bình Dương, lễ Khai hạ - Cầu an tại Lăng Ông Bà Chiểu mang ý nghĩa cầu nguyện cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và trăm nghề thịnh vượng. Sự song hành của hai kỳ đại lễ đầu xuân và cuối thu đã tạo nên trục thời gian văn hóa hoàn chỉnh cho di sản lễ hội tại Thượng Công Miếu.

Hạng mục thông tinNội dung chi tiết của lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu
Tên gọi di sản lễ hộiLễ hội Lăng Ông Bà Chiểu (Lễ giỗ Đức Thượng công và Lễ hội Khai hạ - Cầu an)
Địa điểm tổ chứcKhu di tích Lăng Tả quân Lê Văn Duyệt (số 1 Vũ Tùng, quận Bình Thạnh, TP. Hồ Chí Minh)
Thời gian tổ chức hằng nămLễ Khai hạ - Cầu an (mùng 7 tháng Giêng) và Lễ giỗ Tả quân (29/7 – 1/8 âm lịch)
Nhân vật lịch sử suy tônĐức Thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt (1764–1832), Tiền hiền, Hậu hiền và Anh hùng liệt sĩ
Nghi thức cốt lõiTế lễ tiểu cung đình triều Nguyễn (Tiên thường, Chánh kỵ, Hậu thường), Hạ nêu, Khai bút, Khai ấn, Xây chầu Đại bội
Danh hiệu di sảnDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Quyết định số 776/QĐ-BVHTTDL tháng 4 năm 2022)

Nghi thức tiểu cung đình tại lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu

Giá trị độc bản làm nên tầm vóc của lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu trong kho tàng lễ hội truyền thống Việt Nam chính là hệ thống nghi thức tế lễ được cử hành theo đúng phép tắc tiểu cung đình triều Nguyễn. Từ trang phục áo tấc, mão cân, hia kiếm của ban tế lễ cho đến âm nhạc ngũ âm và nghệ thuật hát bội chầu thần đều được bảo tồn nguyên vẹn theo điển lệ cổ xưa.

Nghi thức Tiên thường, Chánh kỵ và Hậu thường

Trong cả kỳ lễ giỗ Tả quân lẫn lễ Khai hạ, phần Lễ tại chánh điện Thượng Công Miếu đều tuân thủ nghiêm ngặt cấu trúc tam tế cổ truyền gồm lễ Tiên thường (tế cáo trước ngày chính lễ), lễ Chánh kỵ (chánh tế vào ngày chính lễ) và lễ Hậu thường (tế tạ sau khi hoàn mãn).

Dưới sự điều hành của ban xướng lễ ngân dài theo âm điệu cổ nhạc Nam Bộ, từng tuần dâng hương, dâng rượu (Sơ hiến lễ, Á hiến lễ, Chung hiến lễ), nghi thức dâng trà, dâng trầu cau (vật phẩm gắn liền với sinh thời của Đức Tả quân) và nghi thức đọc chúc văn được thực hiện vô cùng trang nghiêm, chuẩn mực.

Lễ hạ nêu, khai bút và khai ấn đầu xuân

Riêng trong kỳ lễ hội Khai hạ - Cầu an vào sáng mùng 7 tháng Giêng âm lịch, chuỗi nghi thức cổ truyền được mở đầu bằng lễ Hạ nêu tại sân trước Thượng Công Miếu để tiễn năm cũ và đón sinh khí mùa xuân mới. Ngay sau lễ tế thần, nghi thức Khai bút và Khai ấn đầu năm được cử hành trang trọng trước điện thờ Đức Thượng công.

Những nét bút đầu xuân viết bốn chữ Hán mang ý nghĩa tốt lành như Quốc thái dân an, Phong điều vũ thuận cùng nghi thức đóng chiếc ấn gỗ cổ mô phỏng ấn tín của vị Tổng trấn thành Gia Định xưa lên giấy đỏ, giấy vàng đã tái hiện sống động lễ thức hành chính cung đình thời Nguyễn. Từng lá ấn đầu xuân mang thông điệp khích lệ tinh thần thượng tôn kỷ cương, hiếu học và lao động chân chính trong năm mới.

Các nghệ sĩ Nhà hát Nghệ thuật Hát bội biểu diễn tích tuồng cổ kính viếng tiền nhân trong lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu
Các nghệ sĩ Nhà hát Nghệ thuật Hát bội biểu diễn tích tuồng cổ kính viếng tiền nhân trong lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu

Nghệ thuật hát bội tuồng cổ tại nhà Võ ca

Một thành tố nghệ thuật không thể tách rời khỏi phần Lễ và phần Hội tại Lăng Ông Bà Chiểu chính là nghi thức Xây chầu Đại bội và biểu diễn hát bội (tuồng cổ) tại không gian nhà Võ ca đối diện chánh điện.

Sau nghi thức đánh trống Xây chầu khai mở không gian thiêng âm dương hòa hợp, các nghệ sĩ biểu diễn những vở tuồng cổ kinh điển đề cao đạo lý trung quân ái quốc, nhân nghĩa lễ trí tín như San Hậu, Phụng Nghi Đình, Tiết Đinh San hoặc vở tuồng lịch sử Đức Thượng công Lê Văn Duyệt. Tương tự như sự hiện diện của tuồng cổ tại lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ, tiếng trống chầu rền vang và nghệ thuật vũ đạo, hóa trang ước lệ của hát bội dưới mái ngói Võ ca đã giữ cho di sản sân khấu truyền thống Nam Bộ luôn sống động giữa lòng đô thị.

Giá trị di sản văn hóa của lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu

Trải qua gần hai thế kỷ tồn tại song hành cùng lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu đã kết tinh những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật vô giá. Kỳ lễ hội là nhịp cầu nối liền quá khứ hào hùng của buổi đầu mở cõi với đời sống văn hóa tinh thần của thế hệ hôm nay.

Đạo lý uống nước nhớ nguồn và di sản 2022

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và lễ thức cổ truyền được cộng đồng gìn giữ nguyên vẹn qua nhiều thế hệ, vào tháng Tư năm 2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 776/QĐ-BVHTTDL chính thức ghi danh Lễ hội Khai hạ - Cầu an tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Hơn cả một danh hiệu di sản, sức sống thực sự của lễ hội nằm ở đạo lý uống nước nhớ nguồn và tinh thần đại đoàn kết dân tộc. Trong những ngày lễ giỗ và lễ Khai hạ, người Việt, người Hoa, người Chăm, người Khmer từ khắp các tỉnh thành Nam Bộ và miền Trung đều hội tụ dưới mái đền Thượng Công Miếu với cùng một tấm lòng thành kính tri ân tiền nhân. Trên hành trình gìn giữ và lan tỏa hệ thống tri thức di sản văn hóa bản địa, chuyên trang TP. Hồ Chí Minh NSSC luôn đồng hành cập nhật những tư liệu lịch sử chuẩn xác, góp phần đưa vẻ đẹp di sản đến gần hơn với cộng đồng và thế hệ trẻ.

Những giá trị văn hóa và lịch sử cốt lõi của kỳ đại lễ tại Thượng Công Miếu có thể tổng hợp qua bốn khía cạnh tiêu biểu sau

  • Giá trị lịch sử chính thống: Tôn vinh công đức mở cõi, giữ nước và an dân của Đức Thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt cùng các bậc tiền hiền vùng đất Gia Định xưa.
  • Giá trị bảo tồn lễ thức cổ: Lưu giữ chuẩn mực nghi thức tế lễ tiểu cung đình triều Nguyễn cùng các tục lệ Hạ nêu, Khai bút, Khai ấn và Xây chầu Đại bội.
  • Giá trị nghệ thuật diễn xướng: Duy trì không gian thực hành sống động cho nhạc lễ ngũ âm Nam Bộ, văn tế Hán Nôm và nghệ thuật sân khấu hát bội cổ truyền.
  • Giá trị giáo dục và cố kết cộng đồng: Bồi đắp truyền thống uống nước nhớ nguồn, tinh thần thượng tôn chính nghĩa và sự gắn kết bền chặt giữa các cộng đồng dân tộc phương Nam.

Dưới bóng cổ thụ trầm mặc rợp mát khuôn viên Thượng Công Miếu qua bao mùa mưa nắng, lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu vẫn ngân vang tiếng trống chầu và nhạc lễ uy nghiêm như lời nhắc nhớ về cội nguồn lịch sử hào hùng của vùng đất Gia Định. Giữ gìn và phát huy giá trị của kỳ đại lễ không chỉ là sự tri ân xứng đáng đối với công đức Đức Tả quân Lê Văn Duyệt mà còn là cách để Thành phố Hồ Chí Minh bảo lưu hồn cốt văn hóa truyền thống giữa dòng chảy phát triển hiện đại.

Chia sẻ:
HC

NSSC TP. Hồ Chí Minh

hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội TP. Hồ Chí Minh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất