Bến Nhà Rồng - Dấu ấn thương cảng cổ và hành trình vạn dặm bên sông Sài Gòn
NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Nơi hợp lưu lộng gió giữa dòng sông Sài Gòn và kênh Tàu Hủ, khối nhà gạch đỏ cổ kính của Bến Nhà Rồng soi bóng xuống mặt nước phù sa suốt hơn một thế kỷ rưỡi qua. Công trình nguyên là trụ sở hãng tàu Messageries Maritimes mang đôi rồng gốm xanh lưỡng long chầu nguyệt trên đỉnh mái, trước khi đi vào lịch sử dân tộc như điểm khởi đầu cho cuộc hành trình vạn dặm tìm đường cứu nước từ con tàu Amiral Latouche-Tréville.
Lịch sử hình thành thương cảng và Bến Nhà Rồng
Sự ra đời của Bến Nhà Rồng gắn liền trực tiếp với quá trình mở cửa giao thương hàng hải quốc tế và quy hoạch đô thị cảng Sài Gòn vào nửa sau thế kỷ mười chín. Nằm ở vị trí ngã ba đường thủy huyết mạch, công trình là một trong những tòa nhà kiên cố đầu tiên đánh dấu sự hình thành của cảng biển sầm uất bậc nhất vùng Viễn Đông.
Bối cảnh quy hoạch thương cảng Sài Gòn năm 1863
Từ thời kỳ khẩn hoang mở cõi được ghi nhận trong lịch sử phủ Gia Định, vùng ngã ba sông nơi rạch Bến Nghé (kênh Tàu Hủ) đổ ra dòng sông Sài Gòn đã là nơi neo đậu tấp nập của các đoàn thuyền buôn trong nước và quốc tế nhờ lòng sông sâu, kín gió bão và kết nối trực tiếp với mạng lưới kênh rạch đồng bằng sông Cửu Long. Sau khi chiếm đóng Gia Định và ký Hiệp ước Nhâm Tuất năm 1862, người Pháp nhanh chóng nhận ra tiềm năng kinh tế to lớn của khu vực này và ban hành quyết định chính thức mở cửa thương cảng Sài Gòn cho tàu buôn quốc tế ra vào giao thương, đồng thời xây dựng trạm kiểm soát hàng hải tại khu vực cột cờ Thủ Ngữ nằm ngay mũi đất ngã ba sông đối diện.
Để phục vụ việc thiết lập tuyến đường biển định kỳ kết nối trực tiếp từ cảng Marseille (Pháp) qua kênh đào Suez, Ấn Độ Dương đến Đông Dương và Viễn Đông, ngày 4 tháng 3 năm 1863, công trình xây dựng trụ sở điều hành, nhà kho và bến cập tàu đầu tiên của thương cảng Sài Gòn đã chính thức được khởi công bên bờ Nam rạch Bến Nghé (nay thuộc khu vực Quận 4). Chỉ sau hơn một năm thi công khẩn trương dưới sự giám sát của các kỹ sư hàng hải Pháp và đội ngũ thợ xây dựng bản địa vùng Gia Định, tòa nhà chính thức hoàn thành vào năm 1864, trở thành điểm mốc kiến trúc nổi bật nhất đón mọi con tàu viễn dương khi bắt đầu tiến vào luồng cảng nội đô.
Trụ sở hãng tàu Messageries Maritimes bên sông
Khi mới khánh thành vào năm 1864, tòa nhà tại Bến Nhà Rồng đóng vai trò là tổng đại lý tại Nam Kỳ của Hãng vận tải Hoàng đế (Compagnie des Messageries Impériales) — một tập đoàn hàng hải lớn được thành lập tại Pháp từ năm 1851. Công trình vừa là văn phòng làm việc, nơi bán vé tàu biển cho hành khách đi lại giữa Đông Dương và châu Âu, vừa là dinh thự lưu trú cho viên tổng quản lý hãng tàu tại Sài Gòn. Đến năm 1871, sau khi nền Đệ tam Cộng hòa được thiết lập tại Pháp, hãng tàu này chính thức đổi tên thành hãng tàu Messageries Maritimes (Công ty Vận tải Hàng hải), và tên gọi ấy đã gắn liền với hoạt động của bến cảng suốt gần một thế kỷ tiếp theo.
Vào cuối thế kỷ mười chín và những thập niên đầu thế kỷ hai mươi, cùng với sự trỗi dậy của các nghiệp đoàn thương mại và giới doanh nhân bản địa tại Sài Gòn — Chợ Lớn như nhà thầu xây dựng Hứa Bổn Hòa, khu vực xung quanh Bến Nhà Rồng và bến Khánh Hội đã phát triển thành một tổ hợp cầu cảng hiện đại. Năm 1899, hãng tàu Messageries Maritimes cho xây dựng thêm hệ thống bến cảng lát ván dày đặt trên trụ sắt vươn ra lòng sông Sài Gòn rộng rãi, cho phép ba tàu viễn dương cỡ lớn có thể cập mạn bốc dỡ hàng hóa cùng lúc. Tòa nhà tiếp tục được mở rộng, lắp đặt hệ thống chiếu sáng bằng điện vào năm 1919 và tu bổ kết cấu mái vào năm 1930. Sau năm 1955, tòa nhà được chuyển giao cho Nha Thương cảng Sài Gòn quản lý làm trụ sở làm việc cho đến ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng mùa xuân năm 1975.
| Tiêu chí lịch sử và kiến trúc | Thông số khảo cứu và đặc điểm tại khu di tích | Ý nghĩa di sản đối với đô thị cảng Sài Gòn |
|---|---|---|
| Tọa độ địa lý và vị trí cảnh quan | Số 01 đường Nguyễn Tất Thành, Quận 4, ngã ba sông Sài Gòn và kênh Tàu Hủ | Điểm mở đầu của hệ thống thương cảng Sài Gòn, đối diện cột cờ Thủ Ngữ |
| Thời điểm khởi dựng công trình | Khởi công ngày 04/03/1863, hoàn thành giai đoạn đầu năm 1864 | Một trong những công trình kiến trúc phương Tây đầu tiên xây dựng tại Nam Bộ |
| Chức năng nguyên thủy lịch sử | Trụ sở tổng đại lý và nơi bán vé của hãng tàu Messageries Maritimes | Đầu mối giao thương hàng hải kết nối Sài Gòn với Marseille và các châu lục |
| Điểm nhấn kiến trúc bản địa | Đôi rồng gốm men xanh Cây Mai chầu mặt trăng trên đỉnh mái ngói | Dung hòa kiến trúc thực dân Pháp với mô-típ lưỡng long chầu nguyệt Việt Nam |
| Dấu mốc lịch sử cách mạng | Ngày 05/06/1911 trên con tàu Amiral Latouche-Tréville | Nơi người thanh niên Nguyễn Tất Thành khởi đầu hành trình 30 năm tìm đường cứu nước |
| Chức năng bảo tồn đương đại | Bảo tàng Hồ Chí Minh - Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh (từ năm 1979) | Lưu giữ hơn 11.000 tài liệu, hiện vật và 3.300 đầu sách chuyên khảo về Bác Hồ |
Nghệ thuật kiến trúc giao thoa Đông Tây tại Bến Nhà Rồng
Xét dưới góc độ lịch sử kiến trúc đô thị Việt Nam, tòa nhà trung tâm tại Bến Nhà Rồng là một tiêu bản quý giá phản ánh giai đoạn chuyển giao đầu tiên giữa kỹ thuật xây dựng cổ điển châu Âu thế kỷ mười chín và nghệ thuật trang trí đình miếu cổ truyền phương Đông. Chính sự kết hợp độc đáo này đã khai sinh ra tên gọi dân gian thân thuộc của di tích.
Kết cấu hành lang vòm Pháp và không gian nhiệt đới
Nhìn từ phía bờ sông Sài Gòn, khối kiến trúc chính của Bến Nhà Rồng có quy mô gồm một tầng trệt nền cao và hai tầng lầu kiên cố với mặt bằng hình chữ nhật cân xứng. Do được thiết kế để thích ứng với điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, mưa nhiều và gió chướng mạnh ven sông, các kiến trúc sư người Pháp thế kỷ mười chín đã áp dụng giải pháp hành lang bao lơn rộng chạy bọc xung quanh cả bốn mặt của tòa nhà. Hệ thống tường gạch chịu lực được xây dày tới hơn bốn mươi xăng-ti-mét bằng gạch đất nung liên kết vữa vôi tam hợp, giúp cách nhiệt tự nhiên và giữ cho các phòng làm việc bên trong luôn mát mẻ.
Bao quanh mặt đứng tầng một và tầng hai là những hàng cột trụ tròn kết hợp các nhịp cuốn vòm полу-cổ điển (semi-circular arches) thanh thoát, đi cùng hệ thống cửa sổ lá sách bằng gỗ tếch cao rộng kịch trần. Cách bố trí hàng chục ô cửa lá sách đối xứng nhau theo trục Bắc — Nam và Đông — Tây cho phép đón trọn vẹn luồng gió mát thổi từ mặt nước sông Sài Gòn và kênh Tàu Hủ xuyên qua lòng nhà, đồng thời ngăn chặn ánh nắng chói chang cùng những cơn mưa rào tạt ngang. Phía dưới nền nhà được tôn cao hơn mặt sân cảng gần một mét rưỡi với các lỗ thông hơi chân tường nhằm chống ngập triều cường và chống ẩm mốc cho kho lưu trữ chứng từ hàng hải.
Hình 1 - Tòa nhà Bến Nhà Rồng với hệ thống hành lang vòm cổ điển Pháp kết hợp mái ngói gắn đôi rồng truyền thống bên bờ sông Sài Gòn.
Đôi rồng gốm men xanh Cây Mai trên đỉnh mái ngói
Nếu phần thân nhà mang đậm ngôn ngữ kiến trúc công sở phương Tây thì phần mái của Bến Nhà Rồng lại gây ấn tượng mạnh mẽ bởi bản sắc mỹ thuật truyền thống Việt Nam. Trên đỉnh nóc mái ngói đỏ dốc bốn phía, ngay chính giữa trục mặt tiền nhìn ra bến cảng được gắn một đôi rồng lớn uốn lượn đối xứng nhau theo mô-típ lưỡng long chầu nguyệt — hình tượng linh thiêng vốn rất quen thuộc trên nóc các ngôi đình làng, chùa cổ và hội quán tại vùng đất Gia Định xưa.
Đôi rồng nguyên bản gắn trên mái tòa nhà từ năm 1863 được chế tác hoàn toàn bằng chất liệu gốm men xanh Cây Mai (dòng gốm cổ Sài Gòn trứ danh thế kỷ XIX, có mối liên hệ kỹ nghệ mật thiết với truyền thống gốm sứ Nam Bộ được kế thừa tại làng gốm Lái Thiêu). Mỗi con rồng gốm dài khoảng ba mét, thân uốn bảy khúc mềm mại, vảy rồng đắp nổi sắc nét phủ lớp men xanh lục bích và xanh cô-ban lấp lánh dưới ánh nắng mặt trời, đầu rồng ngẩng cao hướng về phía quả châu (mặt trăng) ở chính giữa. Đến đợt trùng tu lớn vào năm 1955, phần quả châu ở giữa được thay thế bằng biểu tượng chiếc mỏ neo và phù hiệu chiếc đầu ngựa (huy hiệu của hãng tàu Messageries Maritimes), đồng thời tư thế đôi rồng được điều chỉnh thành dáng rồng quay đầu hướng ra hai phía nhưng đầu vẫn ngoái nhìn về trung tâm. Chính nhờ hình ảnh đôi rồng gốm uy nghiêm nổi bật trên nền trời cảng biển mà người dân Nam Bộ từ buổi đầu đã gọi tòa nhà này là Nhà Rồng và bến cảng phía trước là Bến Nhà Rồng.
Bước ngoặt lịch sử dân tộc gắn liền với Bến Nhà Rồng
Hơn cả một công trình kiến trúc hàng hải cổ kính, tên tuổi của Bến Nhà Rồng đã khắc sâu vào tâm thức mỗi người dân Việt Nam bởi nơi đây chính là điểm khởi đầu cho cuộc hành trình vạn dặm của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào mùa hạ năm 1911. Từ bến cảng này, một tầm nhìn thời đại mới cho sự nghiệp giải phóng dân tộc đã được mở ra.
Hành trình từ Huế vào Sài Gòn của Nguyễn Tất Thành
Vào những năm đầu thế kỷ hai mươi, khi đất nước chìm dưới ách đô hộ thực dân và các phong trào yêu nước theo khuynh hướng phong kiến hay dân chủ tư sản của các bậc tiền bối như cụ Phan Châu Trinh hay cụ Phan Bội Châu đều lâm vào bế tắc về đường lối, người thanh niên Nguyễn Tất Thành đã sớm nung nấu quyết tâm đi sang phương Tây để xem nước Pháp và các nước khác làm thế nào rồi trở về giúp đồng bào mình. Kế thừa truyền thống yêu nước thương dân sâu sắc từ thân phụ là cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, sau thời gian học tập tại Huế và dạy học tại trường Dục Thanh (Phan Thiết), tháng 9 năm 1910, Nguyễn Tất Thành đã đặt chân tới Sài Gòn.
Trong gần chín tháng sống và hoạt động tại đô thị Sài Gòn — nơi giai cấp công nhân cảng biển, xưởng đóng tàu Ba Son (gắn liền với tên tuổi người công nhân yêu nước Tôn Đức Thắng những năm đầu thế kỷ XX) và tầng lớp trí thức tân học trẻ tuổi như Nguyễn An Ninh đang từng bước hình thành nhịp sống sôi động, người thanh niên Nguyễn Tất Thành đã tạm trú tại ngôi nhà số 1–2–3 đường Quai Testard ở Chợ Quán (nay là đường Châu Văn Liêm, Quận 5). Hằng ngày, anh đi làm việc và quan sát thực tế đời sống người lao động khu vực bến cảng Khánh Hội, đồng thời tìm cơ hội xin làm việc trên các con tàu buôn của hãng tàu Messageries Maritimes để có thể vượt biển sang châu Âu bằng chính sức lao động của mình.
Hình 2 - Không gian trưng bày hiện vật và tư liệu lịch sử về hành trình tìm đường cứu nước bên trong tòa nhà Bến Nhà Rồng.
Chuyến hải trình lịch sử ngày năm tháng sáu năm 1911
Theo những tư liệu lưu trữ quý giá được phân tích chi tiết trong chuyên đề sự kiện Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước tại Bến Nhà Rồng năm 1911, vào ngày 2 tháng 6 năm 1911, khi biết tin con tàu Amiral Latouche-Tréville — một chiếc tàu buôn kiêm chở khách trọng tải lớn của hãng Chargeurs Réunis (phối hợp khai thác tuyến hàng hải cùng hãng tàu Messageries Maritimes) chuẩn bị nhổ neo rời cảng Sài Gòn đi Marseille (Pháp), Nguyễn Tất Thành đã trực tiếp xuống tàu gặp viên thuyền trưởng Louis Édouard Maisen để xin làm việc. Với nghị lực kiên quyết và vốn tiếng Pháp lưu loát, ngày 3 tháng 6 năm 1911, anh được nhận vào làm phụ bếp trên tàu với tên gọi trong danh sách thủy thủ đoàn là Văn Ba.
Giữa trưa ngày 5 tháng 6 năm 1911, từ cầu cảng Bến Nhà Rồng, con tàu Amiral Latouche-Tréville kéo hồi còi dài rời bến, xuôi theo dòng sông Sài Gòn tiến ra cửa biển Cần Giờ, mang theo người thanh niên yêu nước tuổi hai mươi mốt bước vào cuộc hành trình kéo dài suốt ba mươi năm qua ba đại dương và bốn châu lục. Chuyến ra đi lịch sử từ Bến Nhà Rồng năm ấy đã đưa Nguyễn Ái Quốc — Hồ Chí Minh tiếp cận tinh hoa văn hóa nhân loại, tìm thấy con đường cách mạng giải phóng dân tộc gắn liền với độc lập, tự do và hòa bình, để rồi sáu mươi tư năm sau, đại thắng mùa xuân với đỉnh cao là Chiến dịch Hồ Chí Minh 1975 đã hoàn thành trọn vẹn ước nguyện thống nhất Tổ quốc của Người, và chính thành phố Sài Gòn — Gia Định nơi Người ra đi đã vinh dự được mang tên Thành phố Hồ Chí Minh.
Không gian trưng bày Bảo tàng Hồ Chí Minh tại Bến Nhà Rồng
Ngay sau ngày đất nước thống nhất, nhằm tôn vinh giá trị lịch sử thiêng liêng của địa danh nơi Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước, ngày 3 tháng 9 năm 1979, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đã quyết định chuyển đổi tòa nhà trụ sở thương cảng cũ tại Bến Nhà Rồng thành Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, và đến năm 1995 chính thức trở thành Bảo tàng Hồ Chí Minh — Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh.
Hệ thống phòng chuyên đề và hiện vật gốc quý giá
Trải qua quá trình sưu tầm, nghiên cứu khoa học và trùng tu bảo tồn nghiêm ngặt, không gian nội thất ba tầng của tòa nhà Bến Nhà Rồng hiện lưu giữ hơn mười một nghìn tài liệu, hiện vật và hơn ba nghìn ba trăm đầu sách chuyên khảo, được tổ chức thành chín phòng trưng bày cố định (gồm sáu phòng trưng bày theo biên niên lịch sử và ba phòng trưng bày chuyên đề đặc biệt):
- Không gian chuyên đề Thời niên thiếu và hành trình ra đi tìm đường cứu nước (1890–1920): Tái hiện bối cảnh quê hương Nghệ An, kinh thành Huế, chặng dừng chân tại Sài Gòn và sự kiện ngày 5 tháng 6 năm 1911 tại Bến Nhà Rồng. Nơi đây trưng bày mô hình con tàu Amiral Latouche-Tréville tỉ lệ chuẩn, bản sao thẻ nhân viên tên Văn Ba, sổ lương thủy thủ đoàn năm 1911 và mô hình căn bếp chật hẹp dưới hầm tàu nơi người thanh niên Nguyễn Tất Thành từng làm việc.
- Không gian chuyên đề Chủ tịch Hồ Chí Minh với miền Nam và miền Nam với Chủ tịch Hồ Chí Minh: Là điểm nhấn giàu xúc cảm nhân văn nhất của Bảo tàng Hồ Chí Minh tại thành phố mang tên Bác. Phòng trưng bày lưu giữ nhiều kỷ vật vô giá như những bức thư Bác gửi đồng bào chiến sĩ miền Nam, bộ quần áo kaki, đôi dép cao su, cùng những tặng phẩm thấm đẫm máu và nước mắt của nhân dân Nam Bộ gửi ra miền Bắc kính biếu Bác Hồ trong những năm tháng đất nước tạm thời chia cắt.
- Hệ thống khuôn viên tượng đài và bến cảng lịch sử: Ở khoảng sân rộng phía trước tòa nhà nhìn thẳng ra ngã ba sông Sài Gòn và cột cờ Thủ Ngữ là bức tượng đồng "Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước" cao ba phẩy ba mét do nhà điêu khắc Phạm Mười sáng tác, khắc họa hình ảnh người thanh niên Nguyễn Tất Thành dáng đứng hiên ngang, tà áo bay trong gió sông như đang vững bước hướng về tương lai tươi sáng của dân tộc.
Giá trị di sản văn hóa bên bờ sông Sài Gòn
Trong quy hoạch phát triển không gian văn hóa — lịch sử ven sông của đô thị hiện đại ngày nay, quần thể Bến Nhà Rồng kết hợp cùng cầu đi bộ, cột cờ Thủ Ngữ, bến Bạch Đằng và phố đi bộ Nguyễn Huệ đã tạo thành một trục cảnh quan di sản mở liên hoàn ngay trung tâm thành phố. Sự hiện diện của tòa nhà gạch đỏ hơn một trăm sáu mươi năm tuổi với đôi rồng lưỡng long chầu nguyệt cổ kính giữa những tòa cao ốc hiện đại tạo nên chiều sâu ký ức độc đáo cho diện mạo kiến trúc đô thị phương Nam.
Không chỉ là một thiết chế bảo tàng lưu giữ lịch sử cách mạng, Bến Nhà Rồng còn là trung tâm sinh hoạt học thuật, triển lãm chuyên đề và giáo dục truyền thống văn hóa hòa bình, lòng yêu nước, tinh thần tự lực tự cường và ý chí vươn ra biển lớn hội nhập quốc tế cho thế hệ trẻ Việt Nam hôm nay. Mỗi hiện vật và mỗi hàng gạch cổ tại đây đều kể lại câu chuyện khách quan, chân thực về khát vọng độc lập dân tộc gắn liền với tình hữu nghị, hợp tác hòa bình cùng nhân dân tiến bộ trên toàn thế giới.
Trải qua hơn một thế kỷ rưỡi lắng nghe tiếng sóng vỗ bên ngã ba sông lịch sử, Bến Nhà Rồng mãi mãi là biểu tượng văn hóa — lịch sử vô giá, kết nối hào khí thương cảng Gia Định xưa với tầm vóc vươn mình của đô thị lớn nhất cả nước. Để khám phá trọn vẹn hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa về các công trình di sản, danh nhân lịch sử, làng nghề truyền thống và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trên địa bàn thành phố, độc giả có thể truy cập trực tiếp chuyên trang TP. Hồ Chí Minh NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC TP. Hồ Chí Minh
hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm TP. Hồ Chí Minh.
Bài liên quan
Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn - Kiệt tác kiến trúc gạch đỏ cổ kính giữa lòng đô thị
Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn gây ấn tượng với kiến trúc Roman pha lẫn Gothic từ gạch đỏ Marseille. Cùng khám phá lịch sử và vẻ đẹp thánh đường trăm năm.
Chợ Bến Thành - Biểu tượng kiến trúc giao thương trăm năm giữa lòng Sài Gòn
Chợ Bến Thành lưu giữ hơn một thế kỷ kiến trúc nhà lồng Pháp và phù điêu gốm sứ đặc sắc giữa lòng Sài Gòn. Cùng khám phá lịch sử và nhịp sống nơi đây.
Địa đạo Củ Chi - Kỳ quan thành phố ngầm trong lòng đất thép
Địa đạo Củ Chi cách trung tâm Sài Gòn bảy mươi cây số là kỳ quan kiến trúc ngầm dài hơn 250 km với ba tầng hầm, bếp Hoàng Cầm và đền tưởng niệm Bến Dược.



