Bỏ qua đến nội dung

Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo - Biểu tượng tiết hạnh và tâm linh nơi đảo thiêng

Khởi nguồn từ niềm cảm phục trước tấm lòng trung trinh và đức hy sinh cao cả của Thứ phi Hoàng Phi Yến, lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo tại An Sơn Miếu đã trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia kết tinh đạo lý tri ân tiền nhân của cư dân miền hải đảo.

NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Đoàn rước kiệu trang nghiêm thực hiện nghi thức rước linh vị Hoàng tử trong lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo

Giữa không gian biển trời khoáng đạt của vùng đảo tiền tiêu phương Nam, câu ca dao xưa về cây cải về trời và nhánh rau răm ở lại vẫn ngân vang như lời nhắc nhớ về một bậc liệt nữ trung trinh. Cứ mỗi độ rằm tháng Mười âm lịch hằng năm, lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo lại quy tụ hàng vạn người dân cùng du khách thập phương về dâng hương tưởng niệm trong bầu không khí trang nghiêm và ấm áp tình người.

Cội nguồn truyền thuyết gắn với lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo

Trong đời sống văn hóa tâm linh của cư dân vùng biển đảo Nam Bộ, tín ngưỡng thờ Mẫu và tôn vinh những bậc nữ trung hào kiệt luôn chiếm vị trí trang trọng. Sự ra đời và lưu truyền hơn hai thế kỷ của lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo bắt nguồn từ câu chuyện lịch sử dân gian đầy bi tráng gắn liền với mảnh đất Côn Lôn xưa.

Tấm lòng trung trinh của Thứ phi Hoàng Phi Yến

Theo truyền thuyết dân gian tại quần đảo Côn Đảo, Bà Phi Yến tên thật là Lê Thị Răm, được sắc phong là Thứ phi Hoàng Phi Yến của chúa Nguyễn Ánh — tức vua Gia Long sau này. Năm 1783, trong cuộc chiến với quân Tây Sơn, đoàn thuyền của Nguyễn Ánh ra lánh nạn tại đảo Côn Lôn. Khi đứng trước nguy cơ bị vây hãm, nhà chúa từng có ý định gửi con nhỏ làm con tin để cầu viện binh thuyền Pháp can thiệp.

Trước quyết định ấy, Thứ phi Hoàng Phi Yến đã dũng cảm dâng lời can gián thống thiết, khuyên chồng không nên rước thế lực ngoại bang vào giày xéo giang sơn tổ tiên và không nỡ để cốt nhục rơi vào tay người ngoài. Lời khuyên xuất phát từ tấm lòng yêu nước và nghĩa khí ngay thẳng ấy khiến bà bị nghi ngờ và bị giam cầm trong hang đá hoang lạnh trên hòn đảo nhỏ phía Tây Nam — nơi ngày nay gọi là Hòn Bà.

Sự tích câu ca dao cây cải và rau răm

Khi đoàn thuyền chuẩn bị rời đảo Côn Lôn, người con trai nhỏ mới hơn bốn tuổi là Hoàng tử Hội An Cải (tục gọi Hoàng tử Cải) khóc đòi mẹ cùng đi. Trong cơn nóng giận, bi kịch đã xảy ra khiến vị hoàng tử nhỏ tuổi thiệt mạng giữa sóng biển và thi hài trôi dạt vào bãi san hô làng Cỏ Ống. Người dân trên đảo thương xót vớt thi hài cậu bé lên an táng bên bờ biển và lập nên miếu Cậu Cỏ Ống để thờ phụng.

Về phần Thứ phi Hoàng Phi Yến, sau khi được dân làng Cỏ Ống giải cứu khỏi Hòn Bà, bà hay tin con trai đã mất nên ngày đêm túc trực bên mộ con. Đến tháng Mười âm lịch năm Ất Tỵ (1785), trong lần về làng An Hải dự lễ tế, để bảo toàn danh tiết trong sạch trước sự xâm phạm của kẻ xấu, bà đã quyên sinh vào ngày 18 tháng Mười âm lịch khi mới hai mươi bốn tuổi. Cảm phục khí tiết trung trinh và tình mẫu tử thiêng liêng của hai mẹ con, nhân dân trên đảo đã lập miếu thờ bà tại làng An Hải:

  • Câu ca dao truyền tụng: Gió đưa cây cải về trời, rau răm ở lại chịu đời đắng cay — ẩn dụ tên Hoàng tử Cải và tên Lê Thị Răm của Đức Bà.
  • Nhân vật tín ngưỡng trung tâm: Đức Bà Thứ phi Hoàng Phi Yến và người con trai là Hoàng tử Hội An Cải.
  • Sự lan tỏa tâm linh: Cùng với hình tượng người nữ anh hùng Võ Thị Sáu thời cận đại, Đức Bà Phi Yến trở thành điểm tựa tâm linh che chở cư dân vùng đảo.

Không gian An Sơn Miếu trong lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo

Không gian thực hành di sản của lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo gắn liền mật thiết với cảnh quan thanh tịnh của vùng đất An Hải dưới chân núi Chúa và rừng cây cổ thụ xanh mát thuộc hệ sinh thái Vườn quốc gia Côn Đảo. Sự kết nối giữa hai điểm di tích ở hai đầu đảo đã tạo nên một hành trình tâm linh xuyên suốt mỗi mùa lễ giỗ.

Kiến trúc cổ kính của di tích An Sơn Miếu

Nơi diễn ra các nghi thức trọng tâm của lễ hội là di tích An Sơn Miếu (còn gọi là miếu Bà Phi Yến), tọa lạc tại khu dân cư số 3 thuộc vùng đất làng An Hải xưa, cách trung tâm đảo khoảng hai cây số về phía Tây Nam. Ngôi miếu được cư dân bản địa khởi dựng từ năm 1785 ngay sau khi bà qua đời; trải qua thời gian biến thiên và lần phục dựng lớn vào năm 1958 bởi chính những người dân trên đảo và các cựu tù tại nhà tù Côn Đảo, công trình vẫn giữ được nét kiến trúc đình miếu truyền thống Nam Bộ hài hòa với thiên nhiên.

Bước qua cổng tam quan cổ kính của di tích An Sơn Miếu, du khách bắt gặp khoảng sân rộng rợp bóng những cây thị cổ thụ hàng trăm năm tuổi tỏa hương thơm ngát mỗi mùa quả chín, phía trước là hồ sen tĩnh lặng và bức bình phong chạm khắc tinh xảo. Bên trong chính điện được bài trí trang nghiêm với khám thờ sơn son thếp vàng đặt tượng thờ Thứ phi Hoàng Phi Yến với gương mặt nhân từ, phúc hậu, hai bên là các bức hoành phi, câu đối ca ngợi tiết hạnh trung trinh của Đức Bà. Phía Bắc của đảo, nằm ven bờ biển tuyến đường ra sân bay là miếu Cậu Cỏ Ống — nơi an nghỉ và thờ phụng Hoàng tử Hội An Cải, tạo thành hai cực không gian tâm linh gắn kết chặt chẽ trong lễ hội.

Nhịp lễ hội tháng Mười âm lịch trên đảo

Theo truyền thống lâu đời của cư dân xứ đảo, lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo được tổ chức thường niên trong ba ngày, từ ngày 16 đến hết ngày 18 tháng Mười âm lịch, trong đó ngày 18 tháng Mười âm lịch là ngày Chánh giỗ. Đây là lễ hội văn hóa dân gian lớn nhất trong năm tại Côn Đảo, mang ý nghĩa tương đồng về quy mô cố kết cộng đồng với các lễ hội lớn trên đất liền như lễ hội Dinh Cô Long Hải, lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam Vũng Tàu hay lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu.

Ngay từ đầu tháng Mười âm lịch, toàn bộ các khu dân cư trên đảo đã nô nức chuẩn bị cho ngày giỗ lớn của Đức Bà. Người dân tự nguyện quét dọn đường làng, chỉnh trang khuôn viên di tích An Sơn Miếu và miếu Cậu Cỏ Ống, kết cổng chào bằng lá dừa nước và hoa tươi, đồng thời chuẩn bị nguồn nguyên liệu thực vật thanh khiết để phục vụ hàng ngàn khách hành hương về dự lễ.

Thời gian âm lịchĐịa điểm diễn ra nghi thứcNội dung nghi lễ và sinh hoạt văn hóa chính
Ngày 16 tháng MườiKhuôn viên di tích An Sơn Miếu và sân lễ hộiKhai mạc phần hội dân gian, hội thi làm bánh cổ truyền, cắm hoa nghệ thuật
Sáng và chiều 17 tháng MườiTừ miếu Cậu Cỏ Ống về di tích An Sơn MiếuCử hành lễ rước linh vị Hoàng tử Hội An Cải về hội ngộ cùng Đức Bà và cúng Tiên thường
Đêm 17 tháng MườiChánh điện An Sơn Miếu và sân khấu ngoài trờiBiểu diễn đờn ca tài tử, sân khấu hóa cuộc đời Bà và thực hiện nghi thức lễ Mộc dục
Sáng 18 tháng MườiChánh điện và nhà võ ca di tích An Sơn MiếuLễ tế Chánh giỗ Đức Bà, đọc văn tế, dâng hương và đãi mâm cỗ chay cộng đồng

Hệ thống nghi thức cổ truyền trong lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo

Giá trị di sản đặc sắc của lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo được thể hiện rõ nét qua chuỗi nghi thức tế lễ cổ truyền vừa tuân thủ chuẩn mực lễ nhạc đình miếu phương Nam, vừa thấm đẫm tình cảm gia đình thiêng liêng giữa mẹ và con.

Nghi thức lễ Mộc dục và rước linh vị

Mở đầu cho chuỗi nghi lễ tâm linh chính thức vào ngày 17 tháng Mười âm lịch là nghi thức rước linh vị Hoàng tử từ miếu Cậu Cỏ Ống về di tích An Sơn Miếu. Xuất phát từ tấm lòng nhân hậu của người dân Côn Đảo mong muốn người con trai nhỏ bất hạnh được về sum họp bên vòng tay mẫu thân trong ngày giỗ mẹ, đoàn rước gồm hàng trăm người trong trang phục lễ hội truyền thống rực rỡ sắc vàng, sắc đỏ cùng cờ ngũ sắc, lọng che, đội bát âm và đội múa lân trang trọng cung nghinh bài vị Hoàng tử Hội An Cải trên chiếc kiệu son di chuyển qua các tuyến đường trên đảo.

Khi đoàn rước linh vị Hoàng tử về đến cổng di tích An Sơn Miếu, tiếng trống chiêng vang lên đón mừng trong niềm xúc động của hàng ngàn người dân đứng hai bên đường. Linh vị của Cậu được an vị trang trọng bên cạnh khám thờ Đức Bà để hai mẹ con sum vầy suốt những ngày diễn ra lễ giỗ, trước khi được rước hoàn vị về lại miếu Cậu Cỏ Ống sau khi kết thúc lễ hội. Đến thời khắc giao canh đêm 17 rạng sáng ngày 18 tháng Mười âm lịch, ban quý tế tiến hành nghi thức lễ Mộc dục (lễ tắm tượng) trong không gian tôn nghiêm bằng nước thơm nấu từ hoa bưởi, hoa nhài và thảo mộc trên đảo, sau đó thay xiêm y mới cho tượng thờ Đức Bà.

Lễ tế chánh giỗ trang nghiêm tại điện thờ

Sáng ngày 18 tháng Mười âm lịch, nghi thức trọng đại nhất của lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo là lễ tế Chánh giỗ được cử hành long trọng trước sân chính điện di tích An Sơn Miếu. Trong tiếng nhạc lễ ngũ âm trầm hùng và làn khói trầm hương lan tỏa dưới tán cây thị cổ thụ, các vị bô lão trong Ban quý tế mặc áo dài gấm thụng xanh, đỏ, vàng cùng đội học trò lễ thực hiện đầy đủ các nghi thức dâng hương, dâng hoa, dâng trà, dâng rượu và dâng phẩm vật.

Giữa bầu không khí tĩnh lặng thành kính, vị Chánh bái trang trọng đọc bài văn tế ôn lại cuộc đời, công đức và khí tiết trung trinh của Thứ phi Hoàng Phi Yến gắn với bối cảnh lịch sử buổi đầu triều Nguyễn từng được các sử gia Nam Bộ như Trịnh Hoài Đức ghi nhận về vùng biển đảo phương Nam. Lời văn tế vừa ngợi ca bậc liệt nữ đã hóa thân thành vị phúc thần che chở cho ngư dân vượt qua sóng dữ, vừa cầu nguyện cho mưa thuận gió hòa, biển đảo bình yên và mọi gia đình ấm no hạnh phúc.

Vị chủ lễ mặc lễ phục truyền thống đọc văn tế dâng hương trước sân di tích An Sơn Miếu trong lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo
Vị chủ lễ mặc lễ phục truyền thống đọc văn tế dâng hương trước sân di tích An Sơn Miếu trong lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo

Bản sắc cộng đồng và di sản lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo

Không chỉ mang chiều sâu tín ngưỡng tâm linh, lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo còn là ngày hội văn hóa cộng đồng giàu tính nhân văn, nơi mọi người dân trên đảo và du khách bốn phương hòa mình vào các sinh hoạt văn hóa truyền thống và chia sẻ tấm lòng hiếu khách.

Nét đẹp mâm cỗ chay và diễn xướng dân gian

Một nét văn hóa truyền thống vô cùng đẹp đẽ và độc đáo làm nên thương hiệu nhân văn của lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo là tục lệ thiết đãi mâm cỗ chay cộng đồng hoàn toàn miễn phí trong ngày Chánh giỗ 18 tháng Mười âm lịch. Với quan niệm giữ gìn sự thanh tịnh và lòng từ bi nơi cửa miếu, toàn bộ lễ vật dâng cúng trong lễ giỗ chính cũng như hàng trăm bàn cỗ đãi khách tại khuôn viên di tích An Sơn Miếu đều là đồ chay thanh đạm do chính người dân từ các khu dân cư trên đảo tự tay đóng góp công sức chế biến.

Bên cạnh không gian ẩm thực chay ấm tình đoàn kết, phần hội diễn ra sôi nổi suốt ba ngày với các chương trình nghệ thuật sân khấu hóa tái hiện cuộc đời Thứ phi Hoàng Phi Yến, các đêm giao lưu đờn ca tài tử Nam Bộ, múa mâm vàng dâng bông cùng hàng loạt trò chơi dân gian như kéo co, nhảy bao bố, đẩy gậy và hội thi làm bánh dân gian. Du khách về dự lễ giỗ còn có dịp tìm hiểu các sản vật truyền thống đặc trưng của vùng đảo tiền tiêu như thức quà hạt bàng Côn Đảo bùi thơm kết tinh từ những hàng bàng cổ thụ hay hương vị mộc mạc của mắm hàu Côn Đảo gắn liền với sinh kế lâu đời của cư dân ven biển.

Đội múa truyền thống trong trang phục áo dài khăn đóng vàng biểu diễn dâng bông tưởng niệm tại lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo
Đội múa truyền thống trong trang phục áo dài khăn đóng vàng biểu diễn dâng bông tưởng niệm tại lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo

Bảo tồn di sản tâm linh nơi đảo thiêng

Ghi nhận những giá trị văn hóa, lịch sử và đạo đức to lớn được cộng đồng cư dân Côn Đảo bền bỉ trao truyền qua hơn hai thế kỷ, ngày 04 tháng 04 năm 2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 776/QĐ-BVHTTDL (và Quyết định số 2705/QĐ-BVHTTDL chuẩn hóa tên gọi) đưa lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia đầu tiên của vùng đảo Côn Đảo, khẳng định sức sống bền vững của tín ngưỡng thờ Mẫu và truyền thống tri ân tiền nhân nơi hải đảo xa xôi.

Trong hành trình gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa biển đảo gắn với hệ sinh thái tri thức số, chuyên trang TP. Hồ Chí Minh NSSC luôn đồng hành trong việc hệ thống hóa tư liệu bách khoa về hệ thống di tích và lễ hội cổ truyền, giúp công chúng tiếp cận trọn vẹn chiều sâu lịch sử của vùng đất phương Nam. Việc bảo tồn nguyên vẹn các nghi thức từ nghi thức lễ Mộc dục, lễ rước linh vị Hoàng tử cho đến mâm cỗ chay cộng đồng chính là chìa khóa để di sản mãi trường tồn.

Trải qua hơn hai trăm bốn mươi năm kể từ mùa thu năm Ất Tỵ 1785, khói hương nơi di tích An Sơn Miếu vẫn ấm áp từng ngày như tấm lòng thảo thơm của người dân xứ đảo hướng về Đức Bà. Từ đoàn rước linh vị Hoàng tử trang nghiêm, sự thành kính trong nghi thức lễ Mộc dục cho đến nghĩa tình sâu nặng bên mâm cỗ chay cộng đồng, tất cả đã hòa quyện để lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo mãi là biểu tượng văn hóa tâm linh tỏa sáng giữa trùng khơi.

Chia sẻ:
HC

NSSC TP. Hồ Chí Minh

hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội TP. Hồ Chí Minh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất