Bỏ qua đến nội dung

Vườn quốc gia Côn Đảo - Khu bảo tồn sinh thái biển đảo kỳ vĩ giữa đại dương phương Nam

Được công nhận là Khu Ramsar biển đầu tiên của Việt Nam và Vườn di sản ASEAN, Vườn quốc gia Côn Đảo hợp nhất hệ sinh thái rừng mưa hải đảo nguyên sinh với vùng bảo tồn rạn san hô, thảm cỏ biển và mái nhà sinh sản lớn nhất cả nước của loài rùa biển quý hiếm.

NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Toàn cảnh những dãy núi rừng nguyên sinh xanh thẫm ôm trọn vịnh biển trong vắt tại Vườn quốc gia Côn Đảo

Nằm giữa vùng biển Đông Nam của Tổ quốc, Vườn quốc gia Côn Đảo hiện lên như một bảo tàng sinh quyển sống động nơi những dãy núi đá hoa cương cổ đại giao hòa trực tiếp với đại dương xanh thẳm. Trải rộng trên phạm vi 14 hòn đảo lớn nhỏ thuộc quần đảo Côn Đảo, khu bảo tồn thiên nhiên đặc biệt này lưu giữ cấu trúc rừng mưa nhiệt đới hải đảo nguyên sơ cùng hệ sinh thái biển nhiệt đới đa dạng bậc nhất Việt Nam.

Vị trí địa lý và tiến trình hình thành Vườn quốc gia Côn Đảo

Tọa lạc ở tọa độ địa lý từ 8°34' đến 8°49' vĩ độ Bắc và từ 106°31' đến 106°45' kinh độ Đông, Vườn quốc gia Côn Đảo giữ vai trò bức bình phong sinh thái tiền tiêu giữa vùng biển khơi phía Nam. Quá trình kiến tạo địa chất hàng chục triệu năm kết hợp với nỗ lực gìn giữ thiên nhiên qua nhiều thập kỷ đã định hình nên một khu bảo tồn lưỡng cư rừng và biển hoàn chỉnh hiếm có ở khu vực Đông Nam Á.

Cấu tạo địa chất và địa hình núi Thánh Giá

Nền tảng địa chất của khu vực bảo tồn được hình thành từ các khối đá magma xâm nhập và phun trào có tuổi địa chất thuộc kỷ Phấn Trắng muộn đến kỷ Đệ Tam, chủ yếu bao gồm đá hoa cương hạt vừa, đá granodiorit và diorit thạch anh. Trải qua các chu kỳ biển tiến và biển thoái trong kỷ Đệ Tứ, phần chóp của dãy núi ngầm cổ đại nhô lên khỏi mặt nước, tạo thành chuỗi đảo đá vây quanh đảo chính Côn Sơn với địa hình đồi núi dốc chiếm hơn 80% diện tích đất nổi.

Cấu trúc địa hình tại đảo lớn Côn Sơn uốn lượn theo hình cánh cung chạy dài từ Tây Nam lên Đông Bắc, che chắn cho các vịnh nước sâu yên bình. Điểm cao nhất toàn vùng là đỉnh núi Thánh Giá vươn tới độ cao 577 mét so với mực nước biển, kế đến là đỉnh núi Chúa cao 515 mét ở phía Bắc đảo. Vào mùa chuyển gió, đỉnh núi Thánh Giá thường xuyên được bao phủ bởi tầng mây mù và hơi ẩm ngưng tụ từ biển, nuôi dưỡng thảm rừng lùn á nhiệt đới trên đai cao cùng mạng lưới suối đầu nguồn như suối Ông Đụng, suối Thanh Hải và hồ nước ngọt tự nhiên An Hải.

Thông số địa lý & quy hoạchDữ liệu tự nhiên chuẩn xácĐặc trưng phân bố không gian
Tọa độ địa lý8°34' - 8°49' Vĩ Bắc; 106°31' - 106°45' Kinh ĐôngVùng biển phía Đông Nam thềm lục địa Việt Nam
Tổng diện tích bảo tồn lõiKhoảng 19.883,15 haKết hợp chặt chẽ hợp phần rừng trên đảo và hợp phần biển
Hợp phần bảo tồn rừng trên đảoKhoảng 5.883,15 haTrải rộng trên 14 hòn đảo thuộc quần đảo
Hợp phần bảo tồn biểnKhoảng 14.000 haBao quanh các đảo với đới rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn
Vùng đệm sinh tháiKhoảng 20.500 haVùng nước biển và mặt đất chuyển tiếp bảo vệ vùng lõi
Đỉnh địa hình cao nhấtĐỉnh núi Thánh Giá (577 m) và núi Chúa (515 m)Đá magma hoa cương và granodiorit cổ kiến tạo

Hành trình từ khu rừng cấm đến Vườn di sản ASEAN

Lịch sử xác lập quy chế bảo vệ nghiêm ngặt đối với hệ sinh thái rừng và biển tại đây khởi nguồn từ ngày 09 tháng 08 năm 1984, khi Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 194/CT công nhận Khu rừng cấm Côn Đảo nằm trong danh mục các khu rừng đặc dụng quan trọng của quốc gia. Bước ngoặt lớn diễn ra vào ngày 31 tháng 03 năm 1993 khi Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 135/TTg chính thức chuyển hạng Khu rừng cấm thành Vườn quốc gia Côn Đảo, quản lý thống nhất cả bốn hệ sinh thái lớn gồm rừng mưa nhiệt đới hải đảo, rừng ngập mặn ven đảo, thảm cỏ biển và rạn san hô.

  • Mốc năm 1984: Xác lập Khu rừng cấm Côn Đảo theo Quyết định số 194/CT nhằm bảo vệ thảm rừng nguyên sinh trên đảo.
  • Mốc ngày 31/03/1993: Thành lập chính thức Vườn quốc gia Côn Đảo theo Quyết định số 135/TTg với cơ cấu bảo tồn liên hoàn rừng và biển.
  • Mốc ngày 18/06/2013: Ban Thư ký Công ước Ramsar trao bằng công nhận Khu Ramsar thế giới thứ 2.203 toàn cầu.
  • Mốc năm 2023: Chính thức đón nhận danh hiệu Vườn di sản ASEAN nhờ đáp ứng các tiêu chí về tính nguyên vẹn sinh thái.

Hệ sinh thái rừng hải đảo và biển tại Vườn quốc gia Côn Đảo

Sự cách biệt địa lý với đất liền qua hàng vạn năm sau kỷ băng hà cuối cùng đã biến Vườn quốc gia Côn Đảo thành một phòng thí nghiệm tiến hóa tự nhiên giữa lòng biển Đông. Trong không gian gần hai vạn héc-ta vùng lõi, nơi đây quy tụ hơn 1.077 loài thực vật bậc cao có mạch trên cạn, 155 loài động vật rừng và trên 1.725 loài sinh vật biển, trong đó có nhiều phân loài đặc hữu mang tên địa danh Côn Đảo trong danh pháp khoa học quốc tế.

Thảm thực vật nguyên sinh và loài đặc hữu trên đảo

Thảm thực vật trên hệ thống 14 hòn đảo thuộc khu bảo tồn phân hóa thành các kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi thấp, rừng nửa rụng lá hơi khô trên đất đá dốc ven biển, rừng lùn trên đỉnh núi cao và dải rừng ngập mặn nguyên sinh. Hệ thực vật tại đây bao gồm 1.077 loài thuộc 640 chi và 160 họ thực vật bậc cao có mạch, đại diện cho sự giao thoa giữa ba luồng thực vật lớn là Mã Lai - Indonesia, Ấn Độ - Miến Điện và luồng thực vật bản địa Nam Bộ.

Đặc sắc nhất trong cấu trúc lâm sinh của rừng đảo là sự hiện diện của khoảng 44 loài thực vật được phát hiện lần đầu tiên tại đây hoặc mang tính đặc hữu hẹp như dầu Côn Đảo (Dipterocarpus condorensis), sến Côn Đảo (Madhuca condorensis), găng Côn Đảo, bứa Côn Đảo và các loài lan rừng quý hiếm. Dọc theo các thung lũng ẩm và dải đất cát ven biển, những quần thụ cây bàng cổ thụ (Terminalia catappa) hàng trăm năm tuổi vươn tán rộng tạo nên cảnh quan đặc trưng, đồng thời cung cấp nguồn nguyên liệu tự nhiên cho thức quà truyền thống hạt bàng Côn Đảo gắn liền với đời sống văn hóa cư dân bản địa. Bên cạnh đó, hệ thống khoảng 31 ha rừng ngập mặn nguyên sinh phân bố tại Hòn Bảy Cạnh, vịnh Đầm Tre và bãi Ông Đụng với các loài đước đôi, vẹt dù, đưng và bần đắng mọc trực tiếp trên nền san hô chết tạo nên kiểu rừng ngập mặn hải đảo cực kỳ hiếm gặp.

Quần thể động vật rừng và sóc đen Côn Đảo

Nhờ độ che phủ rừng đạt tới hơn 92% diện tích đất liền của toàn bộ vườn quốc gia, khu vực rừng tự nhiên trở thành nơi cư trú an toàn của 29 loài thú, 85 loài chim, 29 loài bò sát và 12 loài lưỡng cư. Biểu tượng sinh học nổi bật nhất của hệ động vật trên cạn là loài sóc đen Côn Đảo (Ratufa bicolor condorensis), một phân loài sóc cây cỡ lớn đặc hữu chỉ sinh sống duy nhất trong các khu rừng già của quần đảo này. Cá thể sóc đen Côn Đảo trưởng thành có bộ lông đen tuyền bóng mượt ở mặt lưng, phần bụng màu vàng kem tương phản rõ nét và chiếc đuôi dài xù giúp giữ thăng bằng khi phóng qua các vòm tán cây gỗ cao.

Cùng chia sẻ sinh cảnh rừng mưa với sóc đen Côn Đảo là loài khỉ đuôi dài Côn Đảo (Macaca fascicularis condorensis), cầy hương, chuột hươu Côn Đảo và loài thằn lằn chân ngón Côn Đảo (Cyrtodactylus condorensis) kiếm ăn vào ban đêm trên các vách đá hoa cương ẩm ướt. Nhóm chim đảo cũng vô cùng phong phú với sự hiện diện của chim gầm ghì trắng (Ducula bicolor), bồ câu Nicobar (Caloenas nicobarica) nổi bật với bộ lông cổ ánh kim ngũ sắc tuyệt đẹp, chim yến hàng làm tổ trong vách hang đá dựng đứng và đại bàng biển bụng trắng làm chủ bầu trời vịnh đảo.

Rạn san hô, thảm cỏ biển và bò biển Dugong

Bước ra khỏi ranh giới bìa rừng, hợp phần bảo tồn biển rộng 14.000 ha mở ra một thế giới thủy sinh rực rỡ với ba trụ cột sinh thái liên kết mật thiết gồm rạn san hô, thảm cỏ biển và vùng triều đá. Các dải rạn san hô phân bố quanh các đảo với tổng diện tích hơn 1.800 ha, quy tụ trên 360 loài san hô cứng và san hô mềm thuộc 61 giống, 17 họ, cùng hơn 200 loài cá rạn rực rỡ, trai tai tượng khổng lồ (Tridacna gigas), ốc đụn và ốc tù và quý hiếm.

Tại các vùng vịnh nông kín sóng như vịnh Côn Sơn, vịnh Đầm Tre và vùng nước quanh Hòn Bảy Cạnh, hệ thống thảm cỏ biển rộng hơn 300 ha phát triển xanh tốt với 11 loài cỏ biển định danh như cỏ bò biển (Halophila ovalis) và cỏ vích (Thalassia hemprichii). Chính những cánh đồng cỏ biển giàu dinh dưỡng này là bãi chăn kiếm ăn tự nhiên gần như cuối cùng tại vùng biển Đông Nam Bộ của loài bò biển Dugong (Dugong dugon), loài thú biển cổ đại đang nằm trong danh mục cực kỳ nguy cấp của Sách Đỏ Việt Nam và thế giới.

Hệ sinh thái tiêu biểuQuy mô & số lượng loài ghi nhậnĐại diện sinh học đặc hữu & quý hiếm
Rừng mưa nhiệt đới hải đảo1.077 loài thực vật bậc cao thuộc 160 họDầu Côn Đảo, sến Côn Đảo, lát hoa, bàng cổ thụ
Hệ động vật rừng trên đảo155 loài (29 thú, 85 chim, 29 bò sát, 12 lưỡng cư)Sóc đen Côn Đảo, khỉ đuôi dài, bồ câu Nicobar, gầm ghì trắng
Rừng ngập mặn trên nền san hôKhoảng 31 ha tại Hòn Bảy Cạnh, Đầm Tre, Ông ĐụngĐước đôi, vẹt dù, đưng, bần đắng trên nền sỏi cát san hô
Rạn san hô vùng biển đảoHơn 1.800 ha với khoảng 360 loài san hôSan hô cành Acropora, san hô khối Porites, trai tai tượng
Thảm cỏ biển & thú biểnHơn 300 ha với 11 loài cỏ biển nhiệt đớiBò biển Dugong, vích (rùa xanh), đồi mồi, cá heo
Cá thể rùa biển xanh vượt sóng trở về đại dương sau khi đẻ trứng tại bãi cát Hòn Bảy Cạnh thuộc Vườn quốc gia Côn Đảo
Cá thể rùa biển xanh vượt sóng trở về đại dương sau khi đẻ trứng tại bãi cát Hòn Bảy Cạnh thuộc Vườn quốc gia Côn Đảo

Các phân khu cảnh quan tiêu biểu thuộc Vườn quốc gia Côn Đảo

Không gian tự nhiên của Vườn quốc gia Côn Đảo được phân bổ hài hòa giữa khu vực rừng trung tâm trên đảo lớn Côn Sơn và chuỗi các hòn đảo vệ tinh bao bọc xung quanh. Mỗi phân khu địa lý mang một sắc thái địa mạo và chức năng sinh thái riêng biệt, từ những bãi cát trắng mịn nơi rùa biển vượt sóng lên đẻ trứng trong đêm trăng đến những tuyến rừng mưa rợp bóng cổ thụ dẫn ra bờ vịnh đá cuội nguyên sơ.

Hòn Bảy Cạnh và khu bảo tồn rùa biển Côn Đảo

Nằm ở phía Đông đảo Côn Sơn với diện tích khoảng 683 ha được che phủ gần như toàn bộ bởi rừng nguyên sinh nhiệt đới, Hòn Bảy Cạnh là hòn đảo lớn thứ hai trong quần đảo và giữ vị trí trái tim của chương trình bảo tồn rùa biển Côn Đảo. Cấu trúc đảo gồm hai khối núi đá hoa cương nối liền nhau bằng dải cát bồi tự nhiên ở giữa gọi là bãi Cát Lớn dài khoảng 700 mét, phía trước là vạt rừng ngập mặn cổ thụ và hệ thống rạn san hô trù phú.

Bãi Cát Lớn tại Hòn Bảy Cạnh cùng các bãi cát thuộc Hòn Cau, Hòn Tài và Hòn Tre Lớn tạo thành khu vực sinh sản quan trọng nhất của quần thể rùa biển Côn Đảo, chiếm hơn 85% tổng số rùa biển lên bãi đẻ trứng trên toàn vùng biển Việt Nam. Hàng năm từ tháng 4 đến tháng 10, hàng trăm cá thể rùa xanh (Chelonia mydas) và đồi mồi (Eretmochelys imbricata) vượt hàng ngàn hải lý tìm về bãi cát nơi chúng từng chào đời để đào tổ đẻ trứng trong đêm thủy triều dâng. Tại trạm kiểm lâm Hòn Bảy Cạnh, lực lượng bảo tồn thực hiện tuần tra xuyên đêm, bấm thẻ định danh cho rùa mẹ, di dời các ổ trứng ở vùng ngập triều về hồ ấp an toàn và đưa hàng trăm ngàn cá thể rùa con khỏe mạnh trở về đại dương mỗi năm, góp phần duy trì cân bằng sinh học vùng biển phía Nam bên cạnh hệ sinh thái ven bờ của Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ.

Rừng mưa nhiệt đới dẫn lối ra bãi Ông Đụng

Ở sườn phía Tây Bắc của đảo chính Côn Sơn, phân khu rừng nguyên sinh Ông Đụng và Sở Rẫy mở ra sự chuyển tiếp kỳ diệu giữa hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm và vùng triều đá cuội ven biển. Tuyến đường mòn lát đá tự nhiên uốn lượn dưới tán rừng nhiều tầng, nơi những cây chò đãi, lát hoa, sao đen cao hàng chục mét với bộ rễ bạnh vè khổng lồ đan xen cùng hệ dây leo thân gỗ và dương xỉ cổ đại.

Điểm kết thúc của tuyến xuyên rừng là bãi Ông Đụng, một vịnh biển nhỏ hình bán nguyệt yên ả được hai mũi núi đá che chắn kín gió quanh năm. Bờ biển tại bãi Ông Đụng được kiến tạo bởi hàng vạn viên đá cuội tròn nhẵn xếp chồng lên nhau qua sự bào mòn của sóng biển hàng ngàn năm. Ngay sát mép nước là dải rừng ngập mặn chuyển tiếp và vùng nước nông trong vắt, nơi khi thủy triều rút để lộ ra thảm san hô sống cùng các loài hàu đá tự nhiên vốn làm nên hương vị đặc sản mắm hàu Côn Đảo trứ danh trong văn hóa ẩm thực xứ đảo.

Con đường đá cổ xuyên qua tán rừng mưa nhiệt đới rợp bóng cây cổ thụ dẫn xuống vịnh biển Ông Đụng trong Vườn quốc gia Côn Đảo
Con đường đá cổ xuyên qua tán rừng mưa nhiệt đới rợp bóng cây cổ thụ dẫn xuống vịnh biển Ông Đụng trong Vườn quốc gia Côn Đảo

Hòn Tài, Hòn Cau và sân chim biển Hòn Trứng

Bên cạnh Hòn Bảy Cạnh và khu rừng trung tâm Côn Sơn, hệ thống các đảo vệ tinh thuộc Vườn quốc gia Côn Đảo còn sở hữu những phân khu sinh thái đặc thù có giá trị nghiên cứu khoa học vô giá:

  • Phân khu Hòn Tài: Nằm ở phía Đông Nam đảo Côn Sơn với diện tích khoảng 38 ha, nổi tiếng với các dải san hô đa sắc màu, sinh cảnh cư trú của sóc mun đặc hữu, kỳ đà vân và quần thể chim gầm ghì trắng.
  • Phân khu Hòn Cau: Tọa lạc cách đảo lớn khoảng 8 km về phía Đông Bắc, là hòn đảo duy nhất trong nhóm đảo nhỏ có mạch nước ngầm ngọt tự nhiên dồi dào, nuôi dưỡng thảm thực vật xanh tươi cùng bãi cát đẻ trứng của rùa biển.
  • Sân chim biển Hòn Trứng: Nằm biệt lập ở phía Đông Bắc quần đảo, được mệnh danh là sân chim biển tự nhiên có mật độ cá thể dày đặc nhất Việt Nam với hàng vạn cá thể nhàn mào, nhàn lưng đen và chim điên bụng trắng làm tổ phủ trắng vách đá.
  • Vịnh Đầm Tre: Vịnh biển kín ở phía Bắc đảo Côn Sơn, nơi dòng nước ngọt từ núi Chúa đổ ra hòa quyện với nước biển tạo nên hệ sinh thái cửa sông hoàn hảo cho rừng đước cổ thụ và chim yến làm tổ.

Giá trị bảo tồn sinh quyển và văn hóa tại Vườn quốc gia Côn Đảo

Không chỉ đơn thuần là một khu rừng đặc dụng hay vùng bảo tồn biển biệt lập, Vườn quốc gia Côn Đảo còn là biểu tượng cho sự kết tinh giữa di sản thiên nhiên tầm vóc quốc tế và chiều sâu lịch sử, văn hóa nhân văn của dân tộc Việt Nam nơi đầu sóng ngọn gió. Sự hiện diện của khu bảo tồn đóng vai trò hạt nhân giữ gìn cân bằng khí hậu, bảo vệ nguồn gen quý hiếm và nuôi dưỡng bản sắc văn hóa biển đảo bền vững.

Vị thế Khu Ramsar thế giới và bảo tồn nguồn gen

Việc Ban Thư ký Công ước Ramsar công nhận Vườn quốc gia Côn Đảo là Khu Ramsar thế giới thứ 2.203 toàn cầu vào năm 2013 và Ủy ban ASEAN trao tặng danh hiệu Vườn di sản ASEAN vào năm 2023 đã khẳng định tầm quan trọng quốc tế của vùng đất ngập nước ven biển và hải đảo này. Về mặt khoa học bảo tồn biển, vùng nước và rừng đảo tại đây đóng vai trò ngân hàng gen tự nhiên và trạm phát tán ấu trùng sinh vật biển theo các dòng hải lưu mùa gió để bổ sung nguồn lợi thủy sản cho toàn bộ vùng biển phía Nam. Công tác giám sát rạn san hô định kỳ, phục hồi thảm cỏ biển cho bò biển Dugong và bảo vệ sinh cảnh làm tổ của rùa biển Côn Đảo đã trở thành hình mẫu tiêu biểu về quản trị di sản thiên nhiên bền vững.

Sự giao hòa giữa di sản thiên nhiên và lịch sử

Điểm làm nên chiều sâu tâm hồn rất riêng của Vườn quốc gia Côn Đảo chính là sự đan cài không thể tách rời giữa thiên nhiên hùng vĩ và ký ức lịch sử hào hùng của dân tộc. Dưới những tán rừng nguyên sinh trầm mặc và bên những bờ vịnh sóng vỗ rì rào là không gian của hệ thống di tích quốc gia đặc biệt nhà tù Côn Đảo cùng nghĩa trang Hàng Dương linh thiêng, nơi yên nghỉ của nữ anh hùng liệt sĩ Võ Thị Sáu và hàng vạn chiến sĩ yêu nước đã hiến dâng trọn đời cho nền độc lập, hòa bình của Tổ quốc.

Không những thế, những vạt rừng cây thị cổ thụ, miếu An Sơn và hòn Bà còn gắn liền với truyền thuyết nhân văn về đức hạnh trung trinh của Thứ phi Hoàng Phi Yến, được người dân trên đảo đời đời tưởng nhớ qua nghi thức lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo vào tháng 10 âm lịch hằng năm. Trong tiến trình số hóa và gìn giữ kho tàng tri thức bản địa, chuyên trang TP. Hồ Chí Minh NSSC luôn chú trọng lan tỏa những giá trị sinh thái, lịch sử và văn hóa đặc sắc của vùng biển đảo thiêng liêng này tới cộng đồng.

Khép lại hành trình khám phá từ đỉnh núi Thánh Giá mờ sương đến những rạn san hô rực rỡ dưới đáy vịnh Hòn Bảy Cạnh, Vườn quốc gia Côn Đảo xứng đáng là viên ngọc xanh vô giá của thiên nhiên Việt Nam. Giữa nhịp chảy của đại dương bao la, Vườn quốc gia Côn Đảo vẫn ngày đêm bền bỉ chở che cho sự sống của muôn loài và gìn giữ vẻ đẹp nguyên sơ trường tồn cùng năm tháng.

Chia sẻ:
HC

NSSC TP. Hồ Chí Minh

hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm TP. Hồ Chí Minh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất