Bỏ qua đến nội dung

Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ - Lá phổi xanh kỳ vĩ nơi cửa biển phương Nam

Trải rộng trên vùng châu thổ cửa sông tiếp giáp biển Đông, Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ hiện diện như bức tường thành tự nhiên che chắn cho vùng đô thị phương Nam. Nơi đây hội tụ quần xã thực vật ngập triều đặc hữu, hàng trăm loài chim nước quý hiếm và truyền thống văn hóa biển lâu đời.

NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh mạng lưới sông rạch uốn lượn giữa Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ nhìn từ trên cao

Nằm trải rộng ở cửa ngõ phía đông nam giáp biển Đông, Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ được mệnh danh là lá phổi xanh thành phố với diện tích hơn bảy mươi lăm nghìn héc-ta. Quần thể tự nhiên kỳ vĩ này kết tinh hệ sinh thái rừng ngập mặn phục hồi sau chiến tranh đẹp bậc nhất Đông Nam Á, nơi giao hòa giữa mạng lưới sông rạch chằng chịt, thảm thực vật đước đôi bạt ngàn và dấu ấn lịch sử hào hùng của vùng đất phương Nam.

Vị trí địa lý của Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ

Hình thành trên vùng châu thổ cửa sông tiếp giáp trực tiếp với biển Đông, Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ sở hữu địa hình bán ngập triều đặc trưng nằm cách trung tâm đô thị khoảng bốn mươi ki-lô-mét về hướng đông nam. Trải qua hàng nghìn năm bồi tụ địa chất, vùng đất này trở thành bức tường thành sinh thái tự nhiên che chắn sóng gió biển khơi và điều hòa khí hậu cho toàn bộ không gian đô thị lân cận.

Quá trình bồi tụ phù sa hai sông lớn

Về mặt kiến tạo địa chất thời kỳ Holocen muộn, nền đất của Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ được bồi đắp liên tục bởi lượng phù sa khổng lồ từ hệ thống hai con sông lớn vùng Đông Nam Bộ là sông Đồng Nai và sông Sài Gòn, kết hợp một phần trầm tích từ hệ thống sông Vàm Cỏ phía tây nam. Sự tương tác không ngừng giữa dòng chảy lục địa giàu dinh dưỡng với chế độ bán nhật triều không đều của biển Đông đã kiến tạo nên một vùng đồng bằng đầm lầy ven biển thấp trũng có độ cao trung bình từ không đến hai mét so với mực nước biển.

Theo các thư tịch cổ ghi chép về lịch sử phủ Gia Định, đặc biệt là bộ Gia Định thành thông chí do danh sĩ Trịnh Hoài Đức biên soạn đầu thế kỷ XIX, vùng cửa biển Cần Giờ xưa vốn mang tên cửa Cần Giờ hay Cần Hải môn, nơi các luồng lạch sâu thẳm đóng vai trò thủy đạo huyết mạch dẫn thuyền buôn từ biển Đông tiến vào bến Bến Nghé. Lớp bùn sét giàu khoáng chất lắng đọng dọc các bãi bồi cửa sông chính là giá thể lý tưởng để các loài cây tiên phong như mắm, bần và đước bám rễ, từng bước mở rộng diện tích đất liền vươn ra biển khơi.

Mạng lưới sông rạch chằng chịt thông ra biển

Đặc trưng thủy văn nổi bật nhất của Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ là mạng lưới sông ngòi, kênh rạch đan xen dày đặc như một mê cung nước khổng lồ chia cắt toàn bộ diện tích rừng thành hàng trăm cù lao, đảo nhỏ. Chỉ tính riêng diện tích mặt nước sông rạch đã chiếm gần một phần ba tổng diện tích toàn khu sinh quyển, nổi bật với những dòng sông lớn có lòng sâu và lưu lượng nước dồi dào như sông Lòng Tàu, sông Soài Rạp, sông Thị Vải, sông Dừa, sông Dinh Bà, sông Đồng Tranh và sông Ngã Bảy.

Trong đó, tuyến sông Lòng Tàu uốn lượn xuyên qua giữa những cánh rừng đước xanh thẳm đóng vai trò luồng hàng hải trọng yếu bậc nhất kết nối hệ thống cảng biển Thành phố Hồ Chí Minh với đại dương. Hằng ngày, hai con nước thủy triều lên xuống theo chu kỳ bán nhật triều đưa nguồn nước lợ giàu oxy và phù du sinh vật tràn sâu vào từng gốc đước, gốc mắm, tạo nên môi trường thủy văn bán ngập mặn vô cùng thuận lợi cho quá trình trao đổi vật chất và năng lượng giữa hệ sinh thái rừng trên cạn với hệ sinh thái biển ven bờ.

Dòng sông Lòng Tàu xanh biếc chảy xuyên qua những vạt rừng đước bạt ngàn tại Cần Giờ
Dòng sông Lòng Tàu xanh biếc chảy xuyên qua những vạt rừng đước bạt ngàn tại Cần Giờ

Hành trình phục hồi rừng ngập mặn kỳ diệu

Ít nơi nào trên thế giới có lịch sử tái sinh sinh thái đầy xúc động như Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ. Trước giữa thế kỷ XX, nơi đây vốn là một vùng rừng nguyên sinh rậm rạp với những thân đước cổ thụ đường kính lớn và hệ động vật hoang dã trù phú. Tuy nhiên, trong giai đoạn từ năm 1962 đến năm 1971, hàng triệu lít hóa chất diệt cỏ đã bị rải xuống khu vực này khiến hơn một nửa diện tích rừng ngập mặn bị hủy diệt hoàn toàn, biến những cánh rừng xanh tốt thành vùng đất trơ trụi chỉ còn lại gốc cây mục nát và loài ráng đại mọc dại trên nền đất phèn mặn.

Ngay sau ngày đất nước thống nhất mùa xuân năm 1975, chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh cùng hàng vạn cán bộ lâm nghiệp, thanh niên xung phong và nhân dân địa phương đã phát động chiến dịch trồng lại rừng Cần Giờ bắt đầu từ năm 1978. Vượt qua muôn vàn gian khổ giữa bùn lầy nước mặn, hàng triệu trái đước giống từ vùng Cà Mau, Năm Căn đã được vận chuyển về cắm từng cây một trên các bãi bồi ngập triều. Trải qua hơn hai thập niên kiên trì gây rừng và bảo vệ nghiêm ngặt, hơn ba mươi nghìn héc-ta rừng trồng mới cùng rừng tái sinh tự nhiên đã vươn lên xanh tốt, được các tổ chức bảo tồn quốc tế đánh giá là hình mẫu tiêu biểu bậc nhất thế giới về công cuộc phục hồi hệ sinh thái rừng ngập mặn sau chiến tranh.

Phân vùng chức năngDiện tích quy hoạch (héc-ta)Đặc điểm tự nhiên và cảnh quan chínhChức năng quản lý và bảo tồn cốt lõi
Vùng lõi bảo tồnKhoảng 4.721 héc-taRừng đước lâu năm, bãi bồi tự nhiên, khu vực Đầm Dơi và tràm ChimBảo vệ tuyệt đối đa dạng sinh học, nghiên cứu diễn thế sinh thái tự nhiên
Vùng đệm sinh tháiKhoảng 41.139 héc-taHệ thống rừng phòng hộ, sông Lòng Tàu, sông Soài Rạp, mặt nước cửa sôngGiảm thiểu tác động ngoại cảnh, phát triển giáo dục môi trường và lâm nghiệp
Vùng chuyển tiếpKhoảng 29.880 héc-taKhu dân cư ven biển, ruộng muối, vùng nuôi trồng thủy sản sinh tháiPhát triển kinh tế cộng đồng bền vững gắn với bảo vệ lá phổi xanh thành phố

Đa dạng sinh học tại Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ

Nhờ vị trí giao thoa đặc biệt giữa hệ sinh thái nước ngọt lục địa và hệ sinh thái biển nhiệt đới, Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ sở hữu kho tàng đa dạng sinh học vô cùng phong phú với hàng trăm loài thực vật ngập mặn, động vật đáy, cá, bò sát và chim nước quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam cũng như thế giới.

Thảm thực vật ngập mặn đặc hữu phong phú

Quần xã thực vật tại Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ ghi nhận hơn một trăm năm mươi loài thực vật bậc cao thuộc hơn sáu mươi họ khác nhau, được phân chia thành nhóm thực vật ngập mặn chủ yếu và nhóm thực vật tham gia rừng ngập mặn. Chiếm ưu thế tuyệt đối trong cấu trúc tầng tán là thảm thực vật đước đôi (Rhizophora apiculata) với những thân cây vươn thẳng cao từ mười lăm đến hai mươi lăm mét cùng hệ thống rễ chống đan cài chằng chịt như những chiếc nơm khổng lồ cắm sâu xuống bùn lầy để giữ vững thân cây trước sóng to gió lớn.

Bên cạnh loài đước đôi chủ đạo, hệ thực vật nơi đây còn hội tụ đầy đủ các loài cây ngập mặn đặc hữu thích nghi kỳ diệu với môi trường đất thiếu oxy và độ mặn cao như mắm trắng, mắm đen với hệ rễ thở mọc ngược từ dưới bùn lên mặt đất; các loài bần trắng, bần chua, vẹt dù, dà vôi, cóc trắng, xu ổi, chà là nước và dừa nước mọc dọc theo bờ rạch. Sự phân bố của các loài thực vật diễn ra theo quy luật diễn thế sinh thái rõ rệt từ mép nước triều thấp (nơi cây mắm tiên phong cố định bùn non) tiến dần vào vùng đất cao hơn ở nội địa (nơi cây đước, vẹt, xu và chà là tạo thành quần hợp rừng hỗn giao bền vững).

Hệ động vật thủy sinh và chim nước quý

Dưới tán lá xanh rì và hệ thống rễ đước chằng chịt của Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ là không gian sinh tồn trù phú của hàng trăm loài động vật thủy sinh, lưỡng cư, bò sát và thú rừng. Kết quả khảo sát khoa học đã thống kê được hơn bảy trăm loài động vật không xương sống thủy sinh (gồm cua biển, còng đỏ, tôm sú, ốc len, vọp, hàu cửa sông), hơn một trăm ba mươi loài cá thuộc ba mươi chín họ (tiêu biểu là cá thòi lòi biết leo cây và nhảy trên mặt bùn, cá dứa, cá chẽm, cá đối), cùng hơn ba mươi loài lưỡng cư và bò sát như cá sấu hoa cà, trăn đất, kỳ đà nước và rắn hổ mang chúa.

Đặc biệt, khu sinh quyển là nơi cư trú và dừng chân của khoảng một trăm ba mươi loài chim thuộc bốn mươi bảy họ, trong đó có hơn năm mươi loài chim nước và chim di cư quốc tế. Nhiều loài chim quý hiếm có giá trị bảo tồn toàn cầu như bồ nông chân xám, giang sen, cò trắng, diệc xám, già đẫy Java, cò mỏ thìa và chim rẽ mỏ thìa thường xuyên tìm về các bãi bồi ven biển Cần Giờ để kiếm ăn và làm tổ. Trên cạn, quần thể khỉ đuôi dài (Macaca fascicularis) với hàng nghìn cá thể sinh sống tự nhiên cùng rái cá lông mũi, mèo rừng và dơi ăn quả đã tạo nên mạng lưới thức ăn hoàn chỉnh và cân bằng.

Cấu trúc ba phân khu bảo tồn sinh thái

Để quản lý khoa học toàn bộ diện tích hơn 75.740 héc-ta, Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ được quy hoạch chặt chẽ theo mô hình ba phân vùng chuẩn quốc tế của UNESCO gồm vùng lõi bảo tồn, vùng đệm và vùng chuyển tiếp. Trong đó, vùng lõi bảo tồn rộng khoảng 4.721 héc-ta là khu vực rừng đước lâu năm và hệ sinh thái ngập nước tự nhiên được bảo vệ nghiêm ngặt nhất, tuyệt đối không có sự can thiệp khai thác nhằm duy trì nguồn gen nguyên bản và phục vụ công tác quan trắc khoa học dài hạn.

Bao bọc xung quanh vùng lõi là vùng đệm rộng hơn bốn mươi mốt nghìn héc-ta gồm các lâm phần rừng phòng hộ và hệ thống mặt nước sông rạch, nơi triển khai các hoạt động tuần tra bảo vệ rừng của các hộ dân nhận khoán kết hợp nghiên cứu lâm sinh và giáo dục nhận thức sinh thái. Phía ngoài cùng là vùng chuyển tiếp rộng gần ba mươi nghìn héc-ta bao gồm các xã, thị trấn ven biển, nơi người dân địa phương phát triển các mô hình nông lâm ngư kết hợp bền vững mà không làm tổn hại đến cấu trúc tự nhiên của rừng phòng hộ.

Phân khu cảnh quan ở Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ

Giữa không gian mênh mông của sông nước và rừng đước xanh thẳm, Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ quy tụ nhiều phân khu cảnh quan sinh thái đặc sắc cùng những di tích lịch sử cách mạng gắn liền với cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc.

Khu sinh thái Vàm Sát và Đầm Dơi tự nhiên

Nằm ngay trong phân khu bảo tồn trọng điểm của Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ, khu sinh thái Vàm Sát là một trong những điểm mẫu điển hình về bảo tồn đa dạng sinh học gắn với giáo dục thiên nhiên từng được Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) công nhận là khu sinh thái phát triển bền vững. Tại đây, tháp quan sát Tang Bồng cao hai mươi sáu mét vươn lên trên ngọn đước cho phép thu trọn vào tầm mắt toàn cảnh tấm thảm xanh vô tận của hàng triệu cây đước đôi trải dài đến tận chân trời nơi cửa biển.

Thuyền chèo gỗ đưa du khách len lỏi dưới tán cây đước xanh mát tại khu sinh thái Vàm Sát Cần Giờ
Thuyền chèo gỗ đưa du khách len lỏi dưới tán cây đước xanh mát tại khu sinh thái Vàm Sát Cần Giờ

Điểm nhấn sinh thái kỳ thú nhất trong khu vực Vàm Sát chính là Đầm Dơi và sân chim tự nhiên. Khu vực Đầm Dơi là một vùng đầm lầy ngập triều yên tĩnh được bao bọc bởi những tán cây đước và cây mắm cổ thụ, nơi hàng nghìn cá thể dơi nghệ (loài dơi ăn quả lớn có sải cánh rộng gần một mét) treo mình ngủ lơ lửng trên các cành cây cao suốt ban ngày trước khi bay đi kiếm ăn vào lúc hoàng hôn. Để bảo vệ tập tính nhạy cảm của đàn dơi nghệ, phương tiện di chuyển duy nhất được phép tiến vào khu vực đầm nước là những chiếc thuyền chèo tay bằng gỗ lướt nhẹ nhàng trên mặt nước phẳng lặng. Cách đó không xa là sân chim tự nhiên rộng hàng trăm héc-ta, nơi hàng vạn cá thể cò, vạc, cồng cộc, điên điển và giang sen tụ hội làm tổ rợp trắng cả một góc rừng vào mùa sinh sản từ tháng tư đến tháng mười hằng năm.

Căn cứ lịch sử Chiến khu Rừng Sác anh hùng

Không chỉ mang giá trị thiên nhiên kỳ vĩ, Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ còn là vùng đất thiêng ghi dấu lịch sử hào hùng của Chiến khu Rừng Sác (Đoàn 10 Đặc công Rừng Sác) trong cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập và thống nhất đất nước. Với địa thế hiểm trở nằm sát tuyến thủy đạo huyết mạch sông Lòng Tàu, những cánh rừng ngập mặn nơi đây từng được mệnh danh là vùng đất bốn không (không nước ngọt, không rau xanh, không đất khô dựng lán và không dân cư sinh sống), nơi cán bộ, chiến sĩ phải dựng nhà sàn treo trên ngọn đước và hứng từng giọt nước mưa để bám trụ chiến đấu suốt nhiều năm ròng.

Trong suốt các giai đoạn lịch sử tiến tới đại thắng mùa xuân với Chiến dịch Hồ Chí Minh 1975, các chiến sĩ đặc công tại Chiến khu Rừng Sác đã vượt qua địa hình bùn lầy, cá sấu và bom đạn ác liệt để lập nên hàng trăm chiến công vang dội trên các tuyến sông Lòng Tàu, sông Nhà Bè. Ngày nay, khu di tích lịch sử Chiến khu Rừng Sác nằm ẩn mình dưới tán rừng đước xanh mát đã được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia, bảo tồn nguyên vẹn hệ thống nhà sàn quân y, xưởng quân giới, hầm trú ẩn và đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ, gửi gắm thông điệp sâu sắc về lòng yêu nước và khát vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam.

Giá trị bảo tồn của Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ

Sự hiện diện của Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ ở phía đông nam thành phố mang ý nghĩa sống còn đối với sự cân bằng môi trường sinh thái, thích ứng biến đổi khí hậu và gìn giữ bản sắc văn hóa biển đảo lâu đời của cộng đồng cư dân địa phương.

Danh hiệu Khu dự trữ sinh quyển thế giới UNESCO

Với những thành tựu mẫu mực trong việc khôi phục rừng ngập mặn và bảo tồn hệ sinh thái đất ngập nước ven biển, ngày 21 tháng 1 năm 2000, Chương trình Con người và Sinh quyển (UNESCO MAB) đã chính thức công nhận Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ là Khu dự trữ sinh quyển thế giới đầu tiên tại Việt Nam. Danh hiệu quốc tế cao quý này đã đưa Cần Giờ gia nhập mạng lưới các khu dự trữ sinh quyển toàn cầu, trở thành phòng thí nghiệm tự nhiên tầm cỡ quốc tế phục vụ nghiên cứu khoa học về biến đổi khí hậu, khả năng hấp thụ carbon xanh (Blue Carbon) và bảo tồn nguồn gen ngập mặn nhiệt đới.

Theo các nghiên cứu môi trường đô thị, hơn bảy mươi lăm nghìn héc-ta rừng và mặt nước tại đây đóng vai trò như một lá phổi xanh thành phố khổng lồ, mỗi năm hấp thụ hàng triệu tấn khí nhà kính, thanh lọc bụi mịn và làm dịu nền nhiệt độ cho khu vực nội đô Thành phố Hồ Chí Minh. Đồng thời, bộ rễ đước ken dày dọc bờ biển còn làm giảm trên năm mươi phần trăm năng lượng sóng biển, ngăn chặn hiện tượng xói lở bờ biển, hạn chế xâm nhập mặn sâu vào nội đồng và bảo vệ an toàn cho hàng vạn hộ dân sinh sống ven biển trước các cơn bão nhiệt đới.

Văn hóa cư dân miền biển và bảo tồn rừng

Gắn bó mật thiết với hệ sinh thái rừng và biển của Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ là đời sống văn hóa bản địa giàu bản sắc của cộng đồng ngư dân và hộ dân giữ rừng qua nhiều thế hệ. Tín ngưỡng thờ Cá Ông (Nam Hải Đại Tướng Quân) được người dân miền biển Cần Giờ gìn giữ trang trọng tại Lăng Ông Thủy Tướng thông qua lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ diễn ra vào trung tuần tháng tám âm lịch hằng năm – một Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thể hiện lòng biết ơn biển cả và ước vọng sóng yên biển lặng.

Sự trù phú của vùng nước lợ cửa sông dưới tán rừng đước cùng vùng đất cát pha ven biển đã sản sinh ra nhiều sản vật tự nhiên danh tiếng gắn liền với chỉ dẫn địa lý địa phương. Nguồn trái cây từ cây bần, cây mắm rơi xuống sông rạch chính là thức ăn tự nhiên nuôi dưỡng loài cá dứa bản địa để làm nên thức quà cá dứa một nắng Cần Giờ thơm dẻo đặc trưng; trong khi vùng giồng cát ven biển và không gian sinh thái trong lành lại tạo điều kiện lý tưởng cho giống xoài cát Cần Giờ ngọt thanh cùng nghề dẫn dụ chim yến tự nhiên thu hoạch yến sào Cần Giờ giàu dưỡng chất. Trên hành trình số hóa và lan tỏa các giá trị di sản thiên nhiên – văn hóa phương Nam, chuyên trang TP. Hồ Chí Minh NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa toàn diện về hệ sinh thái và bản sắc văn hóa địa phương. Sự giao hòa bền vững giữa con người và thiên nhiên tại Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ chính là minh chứng sống động cho tầm nhìn bảo tồn di sản xanh vì tương lai phát triển bền vững của Thành phố Hồ Chí Minh.

Chia sẻ:
HC

NSSC TP. Hồ Chí Minh

hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm TP. Hồ Chí Minh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất