Bỏ qua đến nội dung

Quần đảo Côn Đảo - Tuyệt tác thiên nhiên biển đảo và di sản lịch sử giữa trùng khơi

Hiện diện giữa vùng biển Đông Nam Bộ với mười sáu hòn đảo đá hoa cương kỳ vĩ, quần đảo Côn Đảo là nơi hội tụ vẻ đẹp nguyên sơ của rừng nguyên sinh, rạn san hô nhiệt đới và các bãi cát vàng mịn màng. Vùng biển đảo tiền tiêu này đồng thời lưu giữ quần thể di tích lịch sử quốc gia đặc biệt và khu Ramsar biển đầu tiên của Việt Nam.

NSSC TP. Hồ Chí MinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Toàn cảnh vịnh Côn Sơn xanh ngọc bích và những dãy núi bao bọc quần đảo Côn Đảo nhìn từ trên cao

Vươn mình giữa vùng biển khơi phía đông nam Tổ quốc, quần đảo Côn Đảo là một tuyệt tác địa chất và sinh thái biển gồm mười sáu hòn đảo lớn nhỏ quây quần quanh đảo chính đảo Côn Sơn. Không chỉ cuốn hút bởi những cánh rừng nguyên sinh ôm lấy làn nước ngọc bích tại vịnh Côn Sơn, vùng biển đảo thiêng liêng này còn hội tụ hệ sinh thái biển Ramsar tầm cỡ quốc tế cùng chiều sâu lịch sử, văn hóa bản địa bất khuất của dân tộc Việt Nam.

Vị trí địa lý và cấu trúc địa hình của quần đảo Côn Đảo

Tọa lạc trên vùng biển Đông Nam Bộ ở tọa độ khoảng tám độ vĩ bắc và một trăm linh sáu độ kinh đông, quần đảo Côn Đảo nằm cách mũi Vũng Tàu khoảng chín mươi bảy hải lý (tương đương một trăm tám mươi ki-lô-mét) và cách cửa sông Hậu khoảng bốn mươi lăm hải lý. Vị trí tiền tiêu giữa đường hàng hải quốc tế nối liền Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương đã tạo cho vùng đảo này tầm vóc địa chiến lược và cảnh quan thiên nhiên độc đáo suốt nhiều thế kỷ.

Cấu trúc mười sáu hòn đảo lớn nhỏ giữa biển Đông

Về mặt quy mô không gian địa lý, quần đảo Côn Đảo có tổng diện tích đất nổi tự nhiên khoảng bảy mươi sáu ki-lô-mét vuông, được cấu thành từ mười sáu hòn đảo lớn nhỏ phân bố thành một vòng cung chắn sóng giữa đại dương. Tâm điểm của toàn bộ quần thể là đảo Côn Sơn (còn gọi là đảo Côn Lôn hay hòn Côn Lôn Lớn) với diện tích rộng khoảng năm mươi mốt phẩy năm ki-lô-mét vuông, chiếm gần bảy mươi phần trăm tổng diện tích đất liền của cả vùng đảo và là nơi tập trung khu dân cư trung tâm cùng các công trình di sản.

Vây quanh đảo chính Côn Sơn là mười lăm hòn đảo vệ tinh mang vẻ đẹp hoang sơ kỳ vĩ, bao gồm Hòn Bảy Cạnh, Hòn Bà (Côn Lôn Nhỏ), Hòn Cau, Hòn Bông Lan, Hòn Vung, Hòn Trọc (Hòn Trai), Hòn Tài Lớn, Hòn Tài Nhỏ, Hòn Trác Lớn, Hòn Trác Nhỏ, Hòn Tre Lớn, Hòn Tre Nhỏ, Hòn Anh, Hòn Em và Hòn Trứng nằm tách biệt ngoài khơi xa. Sự sắp xếp tự nhiên của chuỗi đảo phụ chạy dọc phía đông nam và tây nam đã tạo nên những bức tường chắn gió tự nhiên vững chãi, ôm ấp các vùng vịnh biển êm đềm quanh năm.

Địa hình núi đá hoa cương và hệ thống vịnh kín

Cấu tạo địa chất của quần đảo Côn Đảo chủ yếu gồm các khối đá magma xâm nhập như đá hoa cương (granit), đá diorit và đá phun trào cổ có niên đại hàng trăm triệu năm từ kỷ Jura muộn đến kỷ Phấn trắng. Địa hình đồi núi dốc chiếm tới hơn tám mươi phần trăm diện tích tự nhiên, chạy dài theo hướng từ tây nam lên đông bắc trên đảo Côn Sơn và tạo thành hai sườn núi rõ rệt. Đỉnh núi cao nhất toàn quần đảo là đỉnh núi Thánh Giá vươn cao năm trăm bảy mươi bảy mét so với mực nước biển, kế đến là núi Chúa cao năm trăm mười lăm mét nơi mây mù thường xuyên bao phủ quanh năm.

Giữa các dải núi đá hoa cương vươn thẳng ra biển là một thung lũng bằng phẳng hình bán nguyệt tại trung tâm đảo chính cùng hệ thống hơn hai trăm ki-lô-mét đường bờ biển khúc khuỷu xen kẽ ghềnh đá và bãi cát. Địa hình núi ăn lan sát biển đã kiến tạo nên nhiều vịnh nước sâu kín gió như vịnh Côn Sơn ở phía đông nam, vịnh Đầm Tre ở phía đông bắc và vịnh Bến Đầm ở phía tây nam, nơi có độ sâu lý tưởng được bao bọc bởi đảo Côn Sơn và Hòn Bà, đóng vai trò điểm neo đậu tàu thuyền tránh bão an toàn bậc nhất vùng biển phía Nam.

Nguồn gốc danh xưng Côn Lôn trong sử liệu cổ

Lịch sử tên gọi của quần đảo Côn Đảo được ghi chép từ rất sớm trong các thư tịch địa lý hàng hải phương Đông lẫn phương Tây. Trong các bộ sử cổ Việt Nam và bộ địa chí Gia Định thành thông chí do danh sĩ Trịnh Hoài Đức biên soạn đầu thế kỷ XIX, vùng đảo này được gọi là Côn Lôn sơn hay đảo Côn Lôn – bắt nguồn từ cách phiên âm danh xưng cổ Pulau Kundur trong ngôn ngữ Mã Lai (có nghĩa là hòn đảo bầu bí). Các nhà hàng hải phương Tây từ thời kỳ Marco Polo thế kỷ XIII đến các bản đồ hàng hải thế kỷ XVII – XVIII lại ghi nhận quần đảo dưới tên gọi Poulo Condor.

Vào đầu thế kỷ XVIII, chúa Nguyễn Phúc Chu đã cử đội Hoàng Sa cùng thủy quân quản hạt và xác lập chủ quyền hành chính vững chắc đối với vùng biển đảo Côn Lôn. Cuối thế kỷ XVIII, nơi đây gắn liền với những biến cố lịch sử trong hành trình bôn tẩu của Nguyễn Ánh tức vua Gia Long, để lại nhiều địa danh truyền thuyết và di tích thờ tự còn lưu truyền trong dân gian như núi Chúa, mũi Cá Mập, hòn Tài, hòn Trác và miếu thờ thứ phi Hoàng Phi Yến.

Tên đảo và danh thắng tiêu biểuDiện tích và vị trí phân bốĐặc trưng địa hình và cảnh quan tự nhiênGiá trị sinh thái và văn hóa cốt lõi
Đảo Côn Sơn (Côn Lôn Lớn)Rộng 51,5 km², đảo trung tâm lớn nhất quần đảoĐịa hình núi đá hoa cương với đỉnh núi Thánh Giá cao 577m, thung lũng trung tâm và bãi Đầm TrầuTrung tâm hành chính, di tích lịch sử đặc biệt và lễ hội dân gian
Hòn Bảy CạnhRộng 6,8 km², nằm ở phía đông vịnh Côn SơnGồm hai phần đảo nối nhau bằng cồn cát Bãi Cát Lớn, rừng ngập mặn nguyên sinhNơi bảo tồn bãi đẻ trứng của rùa biển xanh lớn nhất Việt Nam và ngọn hải đăng năm 1884
Hòn Bà (Côn Lôn Nhỏ)Rộng 5,45 km², nằm ở phía tây nam đảo chínhNgăn cách với đảo chính qua Họng Đầm, đỉnh Tình Yêu cao 325mVây bọc vịnh nước sâu Bến Đầm, bảo tồn hệ động thực vật rừng đảo
Hòn CauRộng khoảng 1,8 km², cách đảo chính 8km về phía đông bắcSở hữu nguồn nước ngọt ngầm tự nhiên hiếm có, bãi cát trắng và rạn san hôDi tích lịch sử gắn với cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng và khu bảo tồn biển
Hòn TrứngĐảo đá nhỏ nằm biệt lập ở phía đông bắc quần đảoCác vách đá dựng đứng cao gần 80m phủ màu trắng tự nhiên giữa khơi xaKhu bảo tồn sân chim biển tự nhiên lớn nhất vùng biển Đông Nam Bộ

Đặc điểm khí hậu, thủy văn và hệ sinh thái quần đảo Côn Đảo

Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo mang tính chất hải dương điển hình, quần đảo Côn Đảo có nền nhiệt độ điều hòa mát mẻ quanh năm (trung bình khoảng hai mươi sáu đến hai mươi bảy độ C), tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của hệ sinh thái rừng kín thường xanh trên cạn lẫn hệ sinh thái biển nhiệt đới dưới lòng đại dương.

Chế độ khí hậu hải dương và thủy văn bốn mùa

Thời tiết tại quần đảo Côn Đảo phân hóa thành hai mùa gió rõ rệt gắn liền với chế độ thủy văn biển Đông. Mùa mưa kéo dài từ tháng năm đến tháng mười một dưới tác động của gió mùa Tây Nam mang hơi ẩm dồi dào, giúp những cánh rừng nguyên sinh luôn xanh tốt và cung cấp nước ngọt cho hồ Quang Trung, hồ An Hải trên đảo chính. Từ tháng ba đến tháng chín, vùng biển phía đông và đông bắc sóng êm biển lặng, mặt nước trong vắt nhìn thấu đáy san hô.

Ngược lại, từ tháng mười một đến tháng tư năm sau là thời kỳ gió mùa Đông Bắc thổi mạnh, nhưng vùng vịnh Bến Đầm và bờ biển phía tây nam của đảo Côn Sơn được dãy núi Thánh Giá che chắn nên vẫn giữ được mặt nước tĩnh lặng. Chế độ bán nhật triều không đều cùng độ mặn nước biển ổn định từ ba mươi mốt đến ba mươi tư phần nghìn đã kiến tạo môi trường sống lý tưởng cho sinh vật biển.

Rạn san hô, thảm cỏ biển và loài bò biển quý

Vùng hợp phần bảo tồn biển thuộc phạm vi quản lý của Vườn quốc gia Côn Đảo là một trong những trung tâm đa dạng sinh học biển bậc nhất Việt Nam. Khảo sát hải dương học ghi nhận trên một nghìn bảy trăm loài sinh vật biển, nổi bật với hệ thống rạn san hô rộng khoảng một nghìn tám trăm héc-ta phân bố quanh Hòn Bảy Cạnh, Hòn Tài, Hòn Cau, Hòn Tre và bãi Đầm Tre. Các rạn san hô hội tụ hơn ba trăm sáu mươi loài san hô cứng và mềm với độ phủ cao, là nơi cư trú của cá heo, cá voi và trai tai tượng khổng lồ.

Liền kề các rạn san hô là hệ thống thảm cỏ biển rộng hơn ba trăm héc-ta gồm mười một loài cỏ biển nhiệt đới phát triển xanh tốt tại vịnh Côn Sơn, vịnh Bến Đầm và Hòn Bảy Cạnh. Chính những cánh đồng cỏ biển nước nông này là nguồn thức ăn tự nhiên duy nhất nuôi dưỡng quần thể bò biển (Dugong dugon – loài thú biển quý hiếm nằm trong danh mục cực kỳ nguy cấp của Sách Đỏ thế giới) thường xuyên xuất hiện tại vùng biển Côn Đảo.

Bãi đẻ trứng tự nhiên của rùa biển xanh trên đảo

Nhắc đến giá trị sinh thái độc bản của quần đảo Côn Đảo, giới bảo tồn quốc tế luôn đánh giá nơi đây là vùng biển bảo tồn rùa biển xanh (Chelonia mydas, tức vích) và đồi mồi thành công nhất Việt Nam. Dọc bờ biển các đảo nhỏ có mười tám bãi cát mịn tự nhiên là bãi đẻ trứng truyền thống của rùa biển, tiêu biểu nhất là Bãi Cát Lớn tại Hòn Bảy Cạnh, bãi Bờ Đập tại Hòn Bông Lan, bãi Dương tại Hòn Tre Lớn và các bãi cát tại Hòn Cau, Hòn Tài.

Hằng năm từ tháng tư đến tháng mười, hàng trăm cá thể rùa biển xanh mẹ nặng gần một trăm ki-lô-gam lại vượt đại dương tìm về đúng bãi cát tại quần đảo Côn Đảo để đào ổ đẻ trứng trong đêm thủy triều lên. Nhờ công tác tuần tra bảo vệ và ấp trứng an toàn của các trạm kiểm lâm, mỗi năm có hàng trăm nghìn rùa con khỏe mạnh được thả về biển, giúp Côn Đảo trở thành địa danh đầu tiên của Việt Nam gia nhập Mạng lưới Bảo tồn Rùa biển Ấn Độ Dương – Đông Nam Á (IOSEA).

Những thắng cảnh biển đảo và đền miếu cổ tại quần đảo Côn Đảo

Sự kết hợp hài hòa giữa các bãi tắm cát vàng hình trăng khuyết, những ghềnh đá hoa cương kỳ vĩ trên các đảo vệ tinh và hệ thống đền miếu cổ kính đã tạo nên bức tranh danh thắng đa tầng cho quần đảo Côn Đảo.

Vẻ đẹp nguyên sơ của bãi Đầm Trầu và vịnh biển

Nằm ở phía bắc đảo Côn Sơn ngay gần khu vực sân bay Cỏ Ống, bãi Đầm Trầu được ca ngợi là bãi biển đẹp và thơ mộng bậc nhất tại quần đảo Côn Đảo. Bãi biển hiện lên như một dải lụa cát vàng óng ả dài hơn một ki-lô-mét uốn cong mềm mại theo hình vầng trăng khuyết, được bao bọc hai đầu bởi hai mũi đá hoa cương nhô ra biển và phía sau lưng là sườn rừng nguyên sinh xanh thẳm. Tên gọi Đầm Trầu gắn liền với sự tích dân gian cảm động về mối tình bi thương nhưng thủy chung giữa chàng Cau và nàng Trầu thuở tiền nhân mới ra khai phá vùng đảo hoang.

Bờ cát vàng cong hình trăng khuyết ôm lấy làn nước biển trong vắt tại bãi Đầm Trầu thuộc quần đảo Côn Đảo
Bờ cát vàng cong hình trăng khuyết ôm lấy làn nước biển trong vắt tại bãi Đầm Trầu thuộc quần đảo Côn Đảo

Bên cạnh bãi Đầm Trầu, dọc theo bờ biển đảo chính từ mũi Cá Mập, đỉnh Tình Yêu kéo dài qua bãi Nhát, bãi An Hải, bãi Lò Vôi đến mũi Tàu Bể đều mở ra những khung cảnh thiên nhiên ngoạn mục. Đặc biệt, không gian vịnh Côn Sơn nhìn từ đường ven biển có mặt nước phẳng lặng chuyển màu từ xanh ngọc bích ven bờ sang xanh lam thẫm ngoài khơi xa, điểm xuyết bóng dáng những con thuyền đánh cá của ngư dân địa phương neo đậu bình yên dưới chân các dãy đảo đá hùng vĩ.

Cụm đảo nhỏ Hòn Bảy Cạnh, Hòn Cau và Hòn Bà

Trong hệ thống các đảo vệ tinh thuộc quần đảo Côn Đảo, Hòn Bảy Cạnh nằm ở phía đông đảo chính là hòn đảo có diện tích lớn thứ hai và sở hữu hệ sinh thái rừng ngập mặn cổ thụ mọc trực tiếp trên nền cát pha san hô chết vô cùng hiếm gặp. Trên mỏm núi phía đông bắc của Hòn Bảy Cạnh còn lưu giữ công trình Hải đăng Bảy Cạnh được xây dựng từ năm 1884 trên độ cao hơn hai trăm mét, ngọn đèn biển cổ kính hơn một thế kỷ vẫn đêm đêm tỏa sáng dẫn đường cho tàu thuyền qua lại vùng biển quốc tế.

Vùng biển trong xanh cùng bờ đá cuội tự nhiên ven đảo Hòn Bảy Cạnh thuộc quần đảo Côn Đảo
Vùng biển trong xanh cùng bờ đá cuội tự nhiên ven đảo Hòn Bảy Cạnh thuộc quần đảo Côn Đảo

Cách Hòn Bảy Cạnh khoảng hai hải lý về hướng đông bắc là đảo Hòn Cau, hòn đảo duy nhất trong nhóm đảo phụ có mạch nước ngầm ngọt lành chảy quanh năm, nuôi dưỡng những hàng dừa xanh mát và các vườn cây ăn quả giữa bốn bề nước mặn. Trong khi đó, cụm đảo Hòn Bà nằm ở phía tây nam lại nối gần sát với đảo chính qua khe nước hẹp gọi là Họng Đầm, còn đảo đá Hòn Trứng ngoài khơi xa lại là vương quốc tự nhiên của hàng vạn cá thể chim nhàn mào, chim điên bụng trắng và chim yến hàng làm tổ trên vách đá dựng đứng.

Không gian tâm linh An Sơn Miếu và chùa Núi Một

Gắn liền với đời sống tinh thần của cư dân miền biển tại quần đảo Côn Đảo là những công trình kiến trúc tín ngưỡng cổ kính nằm tựa lưng vào núi và hướng mặt ra biển khơi. Tiêu biểu nhất là An Sơn Miếu (còn gọi là miếu Bà Phi Yến) tọa lạc tại khu dân cư số 3 thuộc làng cổ An Hải xưa, được người dân trên đảo lập nên từ năm 1785 để phụng thờ thứ phi Hoàng Phi Yến (Lê Thị Răm) – người phụ nữ đức hạnh, giàu lòng yêu nước thương dân luôn được cư dân vùng đảo tôn kính như vị phúc thần che chở cho mảnh đất Côn Sơn.

Cách An Sơn Miếu không xa trên sườn núi Một là Vân Sơn Tự (chùa Núi Một), ngôi chùa có kiến trúc gỗ truyền thống Việt Nam với mái ngói cong vút và tượng Quan Thế Âm Bồ Tát cao lớn hướng nhìn ra hồ sen An Hải cùng toàn cảnh vịnh Côn Sơn. Ngoài ra, tại thôn Cỏ Ống ở phía đông bắc đảo còn có miếu Cậu thờ Hoàng tử Cải (con trai của bà Phi Yến), tạo thành trục không gian văn hóa tâm linh gắn kết sâu sắc các thế hệ cư dân bản địa trên đảo.

Bản sắc văn hóa bản địa và vị thế di sản quần đảo Côn Đảo

Trải qua những trang sử bi tráng của dân tộc trong thế kỷ XIX và thế kỷ XX, quần đảo Côn Đảo ngày nay đã vươn mình trở thành biểu tượng của hòa bình, lòng tri ân lịch sử và mô hình bảo tồn di sản thiên nhiên biển đảo bền vững tầm cỡ thế giới.

Quần thể di tích lịch sử quốc gia đặc biệt thiêng liêng

Trong suốt một trăm mười ba năm lịch sử từ năm 1862 đến ngày giải phóng hoàn toàn mùa xuân năm 1975, vùng đảo biệt lập giữa khơi xa này từng là nơi đặt hệ thống nhà tù Côn Đảo với các trại giam Phú Hải, Phú Sơn, Phú Tường, khu chuồng cọp, chuồng bò và cầu tàu 914. Chính tại mảnh đất gian lao ấy, hàng vạn chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước từ khắp mọi miền Tổ quốc đã biến chốn lao tù khắc nghiệt thành trường học rèn luyện ý chí kiên trung, giữ trọn khí tiết bất khuất vì nền độc lập, tự do và hòa bình của dân tộc.

Ngày nay, toàn bộ hệ thống di tích lịch sử trên đảo cùng Nghĩa trang Hàng Dương đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt. Dưới những tán cây dương xanh mát tại Nghĩa trang Hàng Dương là nơi an nghỉ vĩnh hằng của hàng vạn anh hùng liệt sĩ, trong đó có Tổng Bí thư Lê Hồng Phong, nhà yêu nước Nguyễn An Ninh và nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Võ Thị Sáu. Không gian tưởng niệm trang nghiêm trên đảo mỗi ngày đều đón bước chân tri ân của đồng bào cả nước, lan tỏa thông điệp nhân văn sâu sắc về đạo lý uống nước nhớ nguồn và giá trị vô giá của hòa bình.

Văn hóa cư dân đảo và khu Ramsar biển thế giới

Song hành cùng mạch nguồn lịch sử cách mạng là đời sống văn hóa dân gian đậm đà bản sắc của cộng đồng cư dân các làng cổ An Hải, An Hội và Cỏ Ống trên quần đảo Côn Đảo. Vào ngày 17 và 18 tháng 10 âm lịch hằng năm, nhân dân trên đảo lại hội tụ về An Sơn Miếu để cử hành lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo với nghi thức rước bài vị Hoàng tử Cải, tế lễ cổ truyền, trình diễn đờn ca tài tử và bữa cơm chay cộng đồng – một lễ hội đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Điều kiện thổ nhưỡng và biển cả đặc thù của vùng đảo cũng nuôi dưỡng nên những sản vật bản địa gắn liền với tập quán sinh hoạt truyền thống. Những hàng cây bàng cổ thụ hàng trăm năm tuổi mọc dọc các con đường trên đảo Côn Sơn mỗi mùa quả chín lại cho ra thức quà hạt bàng Côn Đảo bùi béo; trong khi nguồn hàu sữa tự nhiên bám trên các gành đá ven đảo lại được ngư dân ủ chượp theo bí quyết gia truyền để tạo nên hương vị mắm hàu Côn Đảo đậm đà.

Về vị thế bảo tồn quốc tế, năm 2013, Ban thư ký Công ước Ramsar đã chính thức công nhận vùng đất ngập nước thuộc quần đảo Côn Đảo là khu Ramsar thế giới thứ 2.203 của toàn cầu và là khu Ramsar biển đảo đầu tiên tại Việt Nam; tiếp đó đến năm 2019, nơi đây được công nhận là Khu Công viên Di sản ASEAN. Trên hành trình số hóa và lan tỏa hệ thống di sản văn hiến – thiên nhiên phương Nam, chuyên trang TP. Hồ Chí Minh NSSC tiếp tục cập nhật kho dữ liệu bách khoa toàn diện về các danh thắng, di tích lịch sử và bản sắc văn hóa biển đảo. Sự hòa quyện thiêng liêng giữa thiên nhiên kỳ vĩ và hào khí lịch sử bất diệt đã đưa quần đảo Côn Đảo trở thành viên ngọc quý tỏa sáng nơi biển Đông của Tổ quốc Việt Nam.

Chia sẻ:
HC

NSSC TP. Hồ Chí Minh

hochiminh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại TP. Hồ Chí Minh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm TP. Hồ Chí Minh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất